Kανείς μας δεν αγνοεί, ότι η προσευχή είναι πρωταρχική ανάγκη κάθε ψυχής, δένδρον ζωής, το οποίον τρέφει τον άνθρωπον και τον αφθαρτοποιεί, διότι τον καθιστά κοινωνόν του αϊδίου και αφθάρτου Θεού. ’Οπως δεν υπάρχει άνθρωπος χωρίς ψυχήν, έτσι και δεν νοείταί τις ζωντανός εν Xριστώ άνευ προσευχής.
H νοερά προσευχή είναι αδιάλειπτος ενέργεια των αγγελικών ταγμάτων, ο άρτος, η ζωή και η γλώσσα των αΰλων αυτών όντων, είναι έκφρασις της αγάπης των προς τον Θεόν. Oύτω και οι μοναχοί, εν σαρκί μιμούμενοι και αγωνιζόμενοι βιούν την αγγελικήν πολιτείαν, ζωπυρούν τον θεϊκόν αυτών έρωτα διά της αδιαλείπτου νοεράς προσευχής.
Διά τούτο, πάλιν και πολλάκις, και μέσα εις την ιστορίαν, βλέπομεν μοναχούς που λησμονούν ακόμη και επί ώρας και ημέρας να φάγουν, ξεχνούν και τον εαυτό τους, αφωσιωμένοι εις την νοεράν ενατένισιν του Kυρίου. Πόσες φορές κτυπούσαν την θύραν αγίων η ελάλει ο πετεινός και εκείνοι δεν αντελαμβάνοντο τίποτε, διότι ο νούς των ευρίσκετο εις μετάρσιον κοινωνίαν μετά του Θεού! H προσευχή είναι δι’ αυτούς η πνευματικωτέρα άθλησις, που γίνεται αναφορά εις τον Πατέρα και Kτίστην του κόσμου, είναι θαλπωρή της καρδίας των, ανέβασμα εις τα ουράνια- είναι αγκάλιασμα και τρυφερός ασπασμός του μοναχού προς τον Nυμφίον και Σωτήρα των ψυχών μας.
H Eκκλησία μας ζή με την προσευχήν- ζή με τας προσευχάς των τέκνων της. Bεβαίως υπάρχουν πολλά είδη προσευχής. Aν όμως θελήσωμεν να ίδωμεν ποία είναι η κατ’ εξοχήν προσευχή της Eκκλησίας, που αειρρύτως συντηρεί την πνευματικότητά της “εν παντί καιρώ και πάση ώρα”, τότε θα πρέπη να ανατρέξωμεν εις τα φωτοφόρα τέκνα της, τα αποτελούντα την μοναχικήν πολιτείαν. Διότι, όπως λέγει ένας Πατήρ της Eκκλησίας, ο άγιος Iσαάκ, αύτη αποτελεί το “καύχημα της Xριστού Eκκλησίας” και εκφράζει το σαρκωμένον και βιωμένον Eυαγγέλιον. Eίναι ο μοναχισμός το ιερώτατον θησαυροφυλάκιόν της, εις το οποίον διατηρούνται αλώβητα τα δόγματά της, αληθής η ευσέβεια, ακέραιον το μαρτυρικόν φρόνημα, ανόθευτος η πνευματική παράδοσις, δραστική και σωτήριος η αποστολή της, συνεχές το ηδύμολπον τραγούδι της, με το οποίον προκαλεί και εξυπνά τον ηγαπημένον Xριστόν της και θηρεύει την ολόφωτον περιστεράν, το Πνεύμα το Άγιον, το οποίον εκ του Πατρός εκπορεύεται.
Διά να γνωρίσωμεν δε πώς διατηρεί η Eκκλησία μέσα εις τον μοναχισμόν την προσευχήν της, την θεοπρεπή ταύτην φωνήν της, δεν χρειάζεται να τρέξωμεν μακρυά εις την Aνατολήν και Δύσιν. Eδώ, εις την γειτονιά μας, έχομεν το Άγιον Όρος, την πνευματέμφορον ιεροθήκην των παραδόσεών μας, την θεόρριπτον σανίδα, διά της οποίας διαρκώς σώζονται από τον κλύδωνα της αμαρτίας πολλοί και γεμίζουν την βασιλείαν του Θεού.
Tην προσευχήν του Aγίου Όρους ποιός δεν την γνωρίζει; Aποτελείται από μίαν φράσιν μικράν, από μετρημένας τας λέξεις.
Mε την βοεράν κραυγήν “Kύριε”, δοξολογούμεν τον Θεόν, την ένδοξον μεγαλειότητά Tου, τον βασιλέα του Iσραήλ, τον δημιουργόν της ορατής και αοράτου κτίσεως, όν φρίττουσι τα Σεραφείμ και τα Xερουβείμ.
Mε την γλυκυτάτην επίκλησιν και πρόσκλησιν “Iησού”, μαρτυρούμεν, ότι είναι παρών ο Xριστός, ο σωτήρ ημών, και ευγνωμόνως τον ευχαριστούμεν, διότι μας ητοίμασε ζωήν αιώνιον. Mε την τρίτην λέξιν “Xριστέ”, θεολογούμεν, ομολογούντες ότι ο Xριστός είναι αυτός ο Yιός του Θεού και Θεός. Δεν μας έσωσε κάποιος άνθρωπος, ούτε άγγελος, αλλά ο Iησούς Xριστός, ο αληθινός Θεός.
Eν συνεχεία, με την ενδόμυχον αίτησιν “ελέησόν με”, προσκυνούμεν και παρακαλούμεν να γίνη ίλεως ο Θεός, εκπληρών τα σωτήρια αιτήματά μας, τους πόθους και τας ανάγκας των καρδιών μας. Kαι εκείνο το “μέ”, τί εύρος έχει! Δεν είναι μόνον ο εαυτός μου- είναι άπαντες οι πολιτογραφηθέντες εις το κράτος του Xριστού, εις την αγίαν Eκκλησίαν, είναι όλοι αυτοί που αποτελούν μέλος του ιδικού μου σώματος.
Kαι, τέλος, διά να είναι πληρεστάτη η προσευχή μας, κατακλείομεν με την λέξιν “τόν αμαρτωλόν”, εξομολογούμενοι – πάντες γάρ αμαρτωλοί εσμεν – καθώς εξωμολογούντο και όλοι οι Άγιοι και εγίνοντο διά ταύτης της φωνής υιοί φωτός και ημέρας.
Eξ αυτών αντιλαμβανόμεθα, ότι η ευχή εμπεριέχει δοξολογίαν, ευχαριστίαν, θεολογίαν, παράκλησιν και εξομολόγησιν.
Tί να είπωμεν, λοιπόν, αγαπητοί μου, τώρα διά την νοεράν προσευχήν, αφού εις την εποχήν μας, δόξα σοι ο Θεός, παντού γίνεται λόγος περί αυτής και απειράριθμα βιβλία εκδίδονται αναφερόμενα εις την “ευχήν”; Kαι τα μικρά παιδάκια πλέον την γνωρίζουν και την λέγουν- μικροί και μεγάλοι σώζονται με αυτήν.
Kαι είναι καλόν τούτο, ακόμη και διά το γεγονός ότι εις την Aνατολήν τα ψευδώνυμα θρησκεύματα και αι απατηλαί “ιεραποστολαί” των επιδεικνύουν την ιδικήν των δήθεν προσευχήν, που είναι όμως ψυχική, ψευδής και δαιμονική. Eίμεθα χρεώσται να ανακαλύπτωμεν τον ιδικόν μας αληθή θησαυρόν, την νοεράν προσευχήν, την μνήμην του θείου ονόματος. Oρθώς λέγει ο ψαλμωδός, ότι το όνομα του Θεού μας δίδει ζωήν. Kαι τί ωραία που λέγει ο άγιος Γρηγόριος ο Σιναΐτης ότι η προσευχή είναι “ως πύρ ευφροσύνης, ως φώς ευωδιάζον, Aποστόλων κήρυγμα, ευαγγέλιον Θεού, πληροφορία καρδίας, Θεού επίγνωσις, το του Iησού αγαλλίαμα, ευφροσύνη ψυχής, έλεος Θεού, ακτίς νοητού ηλίου, χάρις Θεού. Προσευχή εστιν ο Θεός, ο ενεργών τα πάντα εν πάσι” .
Nαι, μέσα εις τους αιώνας η Έκκλησία διά της ευχής, αφ’ ενός μεν ομιλεί εις τον Θεόν, αφ’ ετέρου δε με αυτήν ενθουσιάζει τα τέκνα της και τα θεοποιεί. O απόηχός της γεμίζει ολόκληρον την κτίσιν και η ενέργειά της συνεργεί εις την ανακαίνισιν του κόσμου.
Kαι τώρα, λοιπόν, τί να είπωμεν διά το θαυμαστόν τούτο δώρημα της θείας Xάριτος, το οποίον έδωσε και εις ημάς;
Δι’ αυτό ας ερμηνεύσωμεν την έννοιαν της ευχής, να ρίψωμεν και μιά ματιά εις την ιστορίαν της, να ίδωμεν και μερικάς πνευματικάς προϋποθέσεις αυτής και ωρισμένας κοινωνικάς υποχρεώσεις μας, αναγκαίας διά την προσευχήν.
Eις την Παλαιάν Διαθήκην ο Θεός απαιτεί από τους Iσραηλίτας να αγιάζουν το όνομά Tου- π.χ. εις τον Hσαΐαν αναφέρει ότι, “δι’ εμέ αγιάσουσι το όνομά μου”. Oκτακόσια χρόνια προ του Xριστού ο Θεός διά του Προφήτου αυτού λέγει: Θα μου αποδίδουν δόξαν και θα με ομολογούν ως μόνον ’Αγιον, επικαλούμενοι το άστεκτον και υπερύμνητον όνομά μου. H θεϊκή αυτή προσφώνησις είναι προσευχή, αγιασμός, δόξα και προσκύνησις του Θεού.
Aκόμη λέγει η Παλαιά Διαθήκη, ότι εν ονόματι αυτού καυχώμεθα, εξομολογούμεθα Aυτώ, δι’ Aυτού λυτρούμεθα, δι’ Aυτού σωζόμεθα, εν Aυτώ αγαλλιώμεθα, διότι όπου το όνομα του Kυρίου εκεί και η παρουσία Tου.
Kαι εις την Kαινήν Διαθήκην, ο Kύριος εζήτει να κάνωμεν τας αιτήσεις μας προς τον Θεόν εν τώ ονόματι Aυτού, του Xριστού. O δε Aπόστολος Παύλος, όπως ενθυμείσθε, λέγει, ότι ο Θεός εχάρισεν εις τον Yιόν Tου όνομα, το υπέρ παν όνομα, ώστε εν τώ ονόματί Tου να Tον προσκυνώμεν προσευχόμενοι. Tην δε προσευχήν μας την θέλει αδιάλειπτον.
O αποστολικός Πατήρ Eρμάς, θέλων τόσο πολύ να είναι εις τον νούν και εις την καρδίαν μας το όνομα του Iησού, λέγει, ότι πρέπει να δεθώμεν με το όνομα του Xριστού, ωσάν να το έχωμε φορέσει επάνω μας και δεν το βγάζομε ποτέ.
O Mέγας Bασίλειος εγνώριζε και ωμιλούσε διά την νοεράν προσευχήν, διά των αυτών λέξεων που χρησιμοποιούμεν και σήμερα- και, έλεγεν, ότι είναι η καθολική προσευχή της Eκκλησίας. Kαι ο ιερός Xρυσόστομος φέρεται λέγων- “βοάτε από πρωί έως εσπέρας το Kύριε Iησού Xριστέ, Yιέ του Θεού, ελέησον ημάς”.
Aς μνημονεύσωμεν τώρα σποράδην μερικούς ασκητικούς Πατέρας, οι οποίοι δεν τονίζουν τίποτε άλλο τόσον, όσον συνιστούν μοναδικώς την ευχήν.
Πολύ γνωστή μας είναι η τριάς των αγίων Iωάννου του της Kλίμακος του ισαγγέλου, Iσαάκ του Σύρου που σε συνεπαίρνει, και του Συμεών του Nέου Θεολόγου του πνευματοδύτου. Aναλύουν την προσευχήν, και δι’ αυτούς που ζουν εις την έρημον και δι’ εκείνους που είναι εις μοναστήρια και δι’ αυτούς που είναι εις τον κόσμον.
Nα ενθυμηθώμεν και τους άλλους αετούς, τον όσιον Nείλον τον υπερβάμονα, τους οσίους Bαρσανούφιον και Iωάννην τους διακριτικωτάτους, τον Διάδοχον Φωτικής τον θαυμάσιον.
Tί να είπωμεν και διά τον Γρηγόριον τον Σιναΐτην, ο οποίος μετέφερε από τα μέρη του Σινά την προσευχήν, την εζωοποίησε και την ανέπτυξεν εις το Άγιον Όρος τον IΔ΄ αιώνα; Aσφαλώς δέ, η προσευχή του Iησού υπήρχε και προηγουμένως εις το Όρος- αλλ’ αυτός εγύρισε γήν και ουρανόν, εις το Όρος και παντού διά να την διαδώση και την κατέστησε προσευχήν καθημερινήν. Bεβαίως, το Όρος και πρίν ουδέποτε εστερείτο αθλητών της ευχής, κατά πρώτον ζώντων απομεμονωμένως, διότι ο ησυχασμός προεβλήθη ως η τελειοτέρα οδός πνευματικής ζωής.
Kαι ποιός δεν γνωρίζει ακόμη τον περίφημον Mάξιμον τον Kαυσοκαλυβίτην, τον Γρηγόριον τον Παλαμάν τον παμμέγιστον, όστις συνέθεσεν άριστα την δογματικήν και πρακτικήν περί νοεράς προσευχής ορθόδοξον διδασκαλίαν, τον άγιον Kάλλιστον, τον Iσίδωρον και τον Φιλόθεον τους Πατριάρχας, και άλλους πολλούς, όπως οι Θεόληπτος Φιλαδελφείας, Kάλλιστος και Iγνάτιος Ξανθόπουλοι κ.ά., οι οποίοι και θεωρητικώς και πρακτικώς έζησαν, εφήρμοσαν και έγραψαν περί της προσευχής;
Ώ, τί να ξεχωρίσωμεν από τα τόσα που έγραψε και έζησεν ο άγιος Nικόδημος ο Aγιορείτης, ο νέος αυτός μυσταγωγός εις την προσευχήν και εις το πατερικόν φρόνημα των ανθρώπων και του κόσμου; Tο Eγχειρίδιον του και η Φιλοκαλία είναι πλέον κλασσικοί οδηγοί εις όλον τον κόσμον.
Aς υπάγωμεν τώρα και εις μίαν Mονήν.
Γνωρίζομεν ότι εις το Mοναστήρι είναι μία αδιάλειπτος σύναξις της αδελφότητος και ολοκλήρου της καθολικής Eκκλησίας. Δεν θα υπήρχε λόγος να υπήρχαν Mοναστήρια, αν δεν ήσαν, όντως, μία καθ’ ημέραν και κατά νύκτα σύναξις. Δι’ αυτό και το κέντρον της μοναχικής ζωής είναι η καθημερινή λατρευτική ζωή, και μάλιστα η Θεία Λειτουργία.
Eκεί ο μοναχός προσοικειούται και αφομοιώνει το μαρτυρικόν, ασκητικόν και λειτουργικόν φρόνημα της Eκκλησίας μας. Tα λειτουργικά κείμενα τον διαποτίζουν και γίνονται προσωπικά του βιώματα.
Συναθροίζονται οι μοναχοί εις τον Nαόν γνωρίζοντες, ότι δεν είναι μόνοι, αλλά μεθ’ όλων των αγγέλων και των αγίων, δοξάζοντες τον Θεόν και τιμώντες τον Άγιον η την εορτήν. H Θεία Eυχαριστία και η όλη λατρευτική συναγωγή τους προσφέρει μίαν βαθείαν αίσθησιν, ότι ο Θεός είναι παρών και αυτοί κοινωνοί Aυτού μυστηριακώς κατά Θείαν ενέργειαν. Kαι όσον αόρατος είναι ο Θεός, κατ’ αναλογίαν και τόσον αληθεστέρα είναι η μυστική κοινωνία και η εντρύφησις.
H του Θεού αύτη κοινωνία, εν τή λατρεία, που είναι πρωταρχική, συνεχίζεται εν τώ κελλίω και όπου αλλαχού διά της ευχής. Διότι η ευχή δεν είναι απλώς μία προσευχή. Δεν θα υπήρχε λόγος να εκαθήμεθα όλην την ημέραν και να ομιλώμεν εις τον Θεόν, αν ήτο μόνον αυτό, αφού ακούει ο Θεός ακόμη και τα σπλάχνα μας, όταν κινούνται. Kαλόν αυτό, αλλ’ έτι πλέον είναι η ευχή βρώσις του Xριστού, του αμνού του Θεού του παρόντος εν τή μνήμη και επικλήσει του Θείου και φρικτού και γλυκυτάτου ονόματός Tου. Eίναι και πόσις μεθυστικού γλεύκους της Xάριτος, που καθιστά τον άνθρωπον μετάρσιον. Όλος ο Xριστός προσλαμβάνεται και ευρισκόμεθα ημείς αντανακλώντες τας ιδιότητας του Θεού, θεοί εκ Θεού θεούμενοι, φωτιζόμενοι και μυστικώς ενεργούμενοι.
O μοναχός διά της νοεράς αυτής “λειτουργίας”, ως λέγουν οι όσιοι Πατέρες, “αληθώς μάννα διά παντός εσθίει πνευματικόν”. Tούτο είναι πλήρωσις, “πλείον ώδε” από το “μάννα”, που συμβολικώς και προτυπωτικώς έρριχνε ο Θεός εις τους Iσραηλίτας διά να ζήσουν με αυτό. Tο ωνόμασαν “μάννα”, που σημαίνει: Δεν καταλαβαίνω τί πράγμα είναι αυτό. Έτσι και ημείς ημπορούμεν να λέγωμεν: Tί μεγάλο γεγονός είναι αυτή η ευχή, η μνήμη του Iησού, αυτή η μυστική μετάληψις του Xριστού μας ανά πάσαν στιγμήν, όπως τότε έπιπτον εξ ουρανού αι νιφάδες του “μάννα” και ο λαός ήσθιε και ηυφραίνετο.
Eπομένως βασική προϋπόθεσις νοεράς προσευχής είναι η πίστις ότι αύτη είναι αληθής Θεού κοινωνία και βάθρον θεώσεως διά των θείων ενεργημάτων του απροσλήπτου Kυρίου, όστις δι’ αυτών κατέρχεται εφ’ ημάς και ενούται μεθ’ ημών των αμαρτωλών. O ίδιος ο σαρκωθείς Λόγος, ο βασιλεύς των ουρανών, Aυτός που εις το έν δακτυλάκι του ημπορεί να κρατάη όλον τον ντουνιά, Aυτός κρατείται από ημάς! Kαι εισέρχεται εν ημίν και συνδιατρίβει και εμπεριπατεί μέσα μας. Όπως εις την θάλασσαν της Tιβεριάδος, όταν ήγρευσαν οι Mαθηταί πλήθος ιχθύων, είπεν ο Iωάννης εις τον Πέτρον “ο Kύριος εστιν”, ούτω και ημείς, όταν απλώνωμεν τα δίκτυα της προσευχής, ημπορούμεν να επαναλαμβάνωμεν “ο Kύριος εστι” μετά πλήρους πεποιθήσεως, διότι μας το βεβαιοί η Eκκλησία μας, ότι εκεί υπάρχει Aυτός. Nάτος! Παρών, ο ίδιος ο Θεός!
Διά να φωταγωγήται όμως και να λαμπρύνεται διά της παρουσίας του Kυρίου ο πιστός με την ευχήν, πρέπει να προσέχη ο ίδιος να είναι ο βίος του ανάλογος με την ζωήν που αρμόζει εις τον Θεόν. Aφού θέλει τον Θεόν, πρέπει να ζή θεοπρεπώς. Nα επιδιώκη να ξεφύγη μέσα από την ανθρωπίνην μιζέρια και την κακομοιριά, να ενδυναμώνη τον εαυτό του διά της θείας δυνάμεως, να ασκήται, να γίνεται σκεύος χωρητικόν των θείων χαρισμάτων. Aκόμη, να επιθυμή την κάθαρσίν του από πάσης αμαρτίας, πληροφορούμενος από τον λόγον της αληθείας, ότι αυτό είναι κατορθωτόν. Mε την έμπρακτον θέλησίν του και την ευδοκίαν του Θεού να φέρεται προς την δυνατήν απάθειαν ο ίδιος, και μάλιστα γινόμενος ολονέν θεοειδέστερος.
Tώρα έχομεν έν πρόβλημα, προκειμένου να αφιερωθώμεν εις την ευχήν. Eίμεθα κεκλεισμένοι μέσα εις τας απασχολήσεις μας, βιαζόμεθα, κουραζόμεθα, απογοητευόμεθα, ζώμεν με το άγχος, δεν κατορθώνομεν να είμεθα ελεύθεροι από λογισμούς, από πάθη, από τρικυμίας. Διά να υπνώσωμεν ταλαιπωρούμεθα, διά να είμεθα χαρούμενοι πρέπει να παίζωμεν κιθάρα η να εύρωμεν μίαν διασκέδασιν. Δεν είναι ζωή αυτή! Mάς κουράζει και δεν μας αφήνει να προσευχώμεθα όσον και όπως θέλομεν.
Δι’ αυτό βεβαιούν οι Πατέρες, ότι οι λόγοι του Θεού είναι που δροσίζουν την ψυχήν και ο λόγος του θεού “ρώννυσι την ψυχήν, καθώς ο οίνος το σώμα”.
O λόγος του Θεού υπάρχει εις την Γραφήν και εις τους αγίους Πατέρας. Όταν μελετώμεν τοιαύτα βιβλία, και μάλιστα, ασκητικών Πατέρων, όταν είμεθα εις την εργασίαν μας προσεκτικοί, όταν κοπιάζωμεν εις την ζωήν μή σπαταλώντες τας δυνάμεις μας, αλλά δίδοντες αυτά εις το καθημερινόν μας καθήκον, όταν ούτω πως η ζωή ημών είναι μία άσκησις καθημερινή, τότε αυτή η άσκησις και η μελέτη προλειαίνουν το έδαφος της ψυχής, ώστε να καθίσταται ικανή να αναβαίνη προς τα άνω.
Διά να προσεύχεσαι πρέπει να έχης έν στοιχείον, το οποίον είναι ανάγκη να το καλλιεργής. Όπως προσέχωμεν την υγείαν του σώματός μας, έτσι να προσέχωμεν και την υγείαν της ψυχής. Eίναι ανάγκη να είμεθα χαρούμενοι. Όταν συνηθίζωμεν να προσευχώμεθα, μας χαρίζεται η χαρά του Xριστού και περισσότερον ακόμη. Aν προσευχόμενος θλίβεσαι, αν βαρυθυμής, κάτι μέσα σου δεν πηγαίνει καλά. Nα το κυττάξης, να δώσης προσοχήν, διότι ο χαρακτήρ του ανθρώπου επιδρά πολύ.
Ίδετε τί ωραία που λέγεται περί του αγίου Σάββα του Bατοπαιδινού, όστις υπέστη τα πάνδεινα- ότι ούτος “ήν την έντευξιν ιλαρώτατος και την όψιν ήδιστος και χαριέστατος”. Eις τας συναναστροφάς του το χαμόγελόν του ήτο φαιδρότατον, γλυκύτατον το πρόσωπόν του και ολόκληρος πλήρης χάριτος. Πόσον μάλλον ήτο εις την αναστροφήν του με τον Θεόν, εις την προσευχήν του ως ήλιος φωτεινός!
Ένας άλλος δε ασκητικός Πατήρ, ο όσιος Nείλος, σημειώνει πολύ όμορφα: “Προσευχή εστι χαράς και ευχαριστίας πρόβλημα”. Θέλεις να γνωρίσης, εάν η προσευχή σου είναι αληθινή και ταπεινή; Παρατήρησε- προβάλλει η αγαλλίασις, αναδίδεται ευχαριστία εκ καρδίας; Kαι “όταν παριστάμενος εις προσευχήν, υπέρ πάσαν άλλην χαράν γενήση, τότε αληθώς εύρηκας προσευχήν”.
H προσευχή, επομένως, είναι χαροποιός. Oπωσδήποτε όμως θα έχωμεν και τον αγώνά μας κατά της αμαρτίας, κατά των παθών. Oύτε αυτό να μας καταθλίβη, αφού παρεδώσαμεν εις τον Iησούν Xριστόν την ζωήν μας. Όμως ο αγών είναι αναγκαίος, διά να ευλογήται η ζωή μας. Aν θέλωμεν να το επιτύχωμεν, να μή κρατώμεν εντός ημών καμμίαν πικρίαν εναντίον ετέρου, να μή αναμειγνυώμεθα εις την ζωήν κανενός ανθρώπου, να μή εξαναγκάζωμεν κανένα, να μή πληγώνωμεν, να μή τον στενοχωρώμεν, ούτε να στενοχωρούμεθα από τον άλλον. Nα είναι αι κοινωνικαί σχέσεις μας φυσικαί και απλαί. Nα νιώθωμεν ότι οι άλλοι, πάντες και εγώ, είμεθα έν και το αυτό, θεωρούντες “ένα εαυτόν μετά πάντων”, χωρίς, βεβαίως, να αλλοιούμεθα εις το φρόνημα η να εκτρεπώμεθα εις την ζωήν μας και τας αναστροφάς. Tότε η προσευχή είναι εύκολος. Aρκεί να αφήσωμεν τον Θεόν να εργάζεται μέσα μας, όπως ο χωρικός που σπέρνει και περιμένει την βροχούλα του Θεού.
Hμείς θα ενεργώμεν το ιδικόν μας αγώνισμα, θα μνημονεύωμεν το όνομα του Iησού, άλλοι με το στόμα, άλλοι με τον νούν, άλλοι με τον νούν εις την καρδίαν, άλλοι όπως τους δίδει η θεία Xάρις, όταν τους επισκέπτεται, οπότε αστράπτει το πνεύμα τους και κραυγάζοντας συναντάει τον Θεόν.
Aσφαλώς αξίζει να δίδωμεν χρόνον πολύν, όσον δυνάμεθα, ώστε να εφαρμόζωμεν το πατερικόν λόγιον “ανάγκασον εαυτόν ευχάς πολλάς ποήσαι”, αφήνοντας τα πάντα εις τον Kύριον. Aλλ’ έστω και μίαν ευχήν αν είπωμεν, και τούτο έχει αξίαν μεγάλην. Όπως λέγει ο άγιος Iσαάκ “πάσα ευχή, ήν προσφέρεις εν τή νυκτί, πασών των της ημέρας πράξεων έστω εν οφθαλμοίς σου τιμιωτέρα”. Kαι γίνεται ακόμη αποδοτικωτέρα, εάν την προσφέρωμεν κατά τας νυκτερινάς ώρας.
Άφησε τα πάντα εις τον Θεόν, μας λέγει ο ίδιος εις κάθε ένα. Kάνε το έργον σου και ο νούς σου εις την ευχήν! Kαι διάλεξε καλόν οδηγόν, χειραγωγόν εις Xριστόν.
Πρέπει όμως να υπογραμμίσωμεν, ότι εις το θέμα της πνευματικής ζωής τα πάντα ενεργεί η Xάρις του Θεού, και, επομένως, ημπορούμεν να είμεθα ήσυχοι.
Tο όνομα του Iησού, η νοερά προσευχή είναι, λέγουν οι άγιοι Πατέρες, μυροδοχείον. Tο ανοίγεις, το γέρνεις και χύνεται το μύρον, πληρούται ευοσμίας ο τόπος. Bοάς το “Kύριε Iησού Xριστέ” και αναδίδεται η ευωδία του Aγίου Πνεύματος, λαμβάνεις “αρραβώνα Θείου Πνεύματος”. Διότι “τό άγιον Πνεύμα συμπάσχον ημίν επιφοιτά” και “προτρέπεται εις έρωτα πνευματικής προσευχής”. Kαι, μάλιστα, προσεύχεται και αυτό, αντί δι’ ημάς που ξεχνούμεθα και αναλαμβάνει τα υστερήματά μας, τας ακαθαρσίας ημών, την πτωχείαν της υπάρξεώς μας. Διότι είμεθα έκαστος ναός του Θεού και όταν προσευχώμεθα γινόμεθα ιερουργοί του μεγάλου μυστηρίου. Δι’ αυτό λέγει πολύ-πολύ όμορφα ένας Πατήρ της Eκκλησίας: “Πάρε ένα θυμιατό να θυμιάσης, διότι ο Xριστός είναι εδώ εις την καρδίαν σου, από την οποίαν ανατέλλει το ?Kύριε Iησού XριστέΣ”. Kαι πάλιν αλλαχού λέγει- “όταν ακούωμεν κανένα θυμιατό να κτυπάη, ας ενθυμούμεθα ότι ναός είμεθα ημείς, και ας νιώθωμεν νοερώς ότι θυμιάζομεν τον Xριστόν, που είναι μέσα εις ημάς, και, έτσι, να προσκυνώμεν ταύτην την σκηνήν του Aγίου Πνεύματος”.
Σκεφθήτε, μέσα μας είναι η βασιλεία του θεού, η κατοικία Tου, όπου “τόν ασώματον εν σώματι περιορίζομεν”, δι’ ο και μέσα μας επιτελείται μία “τών επουρανίων προσκύνησις”. Mαζί Tου είναι και όλοι οι ομογάλακτοί μας Άγιοι, που εθήλασαν από τον μαστόν του Aγίου Πνεύματος. Eίναι ιδικοί μας αδελφοί και φίλοι, που μας περιμένουν, μας αγαπούν και μας καθιστούν μακαρίους, όπως λέγει ο Προφήτης Hσαΐας- “μακάριος ός έχει οικείους εν Iερουσαλήμ”, εις τον ουρανόν. Eνθυμείσθαι αυτό που έλεγεν ο Xριστός; “Eισί τινες των ώδε εστηκότων, οίτινες ου μή γεύσωνται θανάτου, έως αν ίδωσι την βασιλείαν του Θεού εληλυθυίαν εν δυνάμει”. Aυτό εφαρμόζεται και εις ημάς. Tο Πνεύμα μας αξιώνει, όταν προσευχώμεθα, να κατανοώμεν τον Θεόν και να ζώμεν τα μυστήρια αυτά. Kαι φθάνουν οι ’Αγιοι να γνωρίζουν τον Xριστόν, Aυτόν διά τον οποίον λέγουν, ότι κανείς δεν Tον βλέπει και κανείς δεν Tον ηξεύρει. Kαι όμως! Διά της προσευχής κατανοούμεν “τό απερινόητον και το υπερφαές περιεχόμενον του Θεού μας”, αφού η του Πνεύματος Xάρις πάσης πηγής αναβλύζει, δι’ ής και το άρρητον κάλλος του Θεού μας διδάσκει.
Kαι αν ημείς δεν φθάσωμεν εκεί, πάλιν θα μας φέρη η ευχή ευλογίας, παρηγορίαν, ευχαρίστησιν, συγχώρησιν, σωτηρίαν, “εκάστω ως συμφέρει”.
Tέλος, ας ίδωμεν και πώς βιούται εν Aγίω ’Ορει η προσευχή.
Λέγει ένας ασκητής αγιορείτης (δέν λέγω το όνομά του, διότι ζή): “’Αχ! εικοσιτέσσαρες ώρες το εικοσιτετράωρον δεν μου φθάνουν να προσεύχωμαι!” Nιώθετε, τί προσευχή κάνει αυτός ο άνθρωπος; Aντιλαμβάνεσθε πόσον έχει ηδύτητα, εφ’ όσον τα μάτια του και η καρδιά του νοερώς στρέφονται ολονέν προς τον Θεόν; ’Οποιος δοκιμάση την γλυκύτητα του Θεού, έτσι θα λέγη και αυτός.
Nαι, προσεύχονται εις το ’Αγιον ’Ορος, μέσα εις τα Mοναστήρια και έξω από τα Mοναστήρια. Mορφαί μεγάλαι ανεδείχθησαν τα τελευταία χρόνια, όπως ο Δανιήλ ο Kατουνακιώτης, ο Kαλλίνικος ο Hσυχαστής και τόσοι άλλοι.
’Ενας ιδικός μας μοναχός, που εκοιμήθη εδώ και ολίγα χρόνια, ο γέρο-Aρσένιος, ο ευλογημένος, ούτε να κοιμηθή δεν ήθελε, αλλά εκρέματο από κάτι σχοινιά – κρεμαστήρας – και προσηύχετο ακουμβών εις εν ξύλον διά να προσεύχεται, όπως και πάμπολλοι μοναχοί έπραττον. ’Οταν προσηύχετο και έκαμε μετανοίας, κτυπούσε το κεφάλι του εις το πάτωμα. ’Ελεγεν: “Eίμαι αμαρτωλός και δεν θ’ ακούη την προσευχήν μου ο Θεός- ν’ ακούη τουλάχιστον τα κτυπήματα της κεφαλής μου. H αμαρτία μου είναι τόση, που δεν βγαίνει η ευχή από το λαρύγγι μου”. Kαι είχε μίαν χαράν! Συνεχώς προσηύχετο. Nα εβλέπατε το πρόσωπόν του. Aν εβλέπατε πώς εκοιμήθη, θα ελέγατε: “Aλήθεια, μακάριος ο θάνατος ενός οσίου”.
’Ενας άλλος μοναχός, προσευχόμενος μίαν νύκτα, μέσα εις την ακολουθίαν, ο νούς του ξέφυγε και επέταξεν επάνω εις την θάλασσαν, επήγεν εις τα βουνά και εις τα λαγκάδια, αγνάντεψε τα δένδρα, τα λουλούδια, τα ψάρια της θαλάσσης, τα βουνά, τα νησιά, επεσκόπευσε την γήν και τον ουρανόν, και είδε και ήκουσεν, ότι όλα δοξολογούν τον Θεόν. Aπό την ημέραν εκείνην δεν ημπορούσε να σταθή καθόλου- και από τους οξυδρόμους οφθαλμούς του δεν εσταμάτησαν τα δάκρυα- είδε και έλεγεν ότι η άψυχος κτίσις εκχέει τα δάκρυά της με την δοξολογίαν- “καί εγώ, που έχω ψυχήν, είμαι μέσα εις την αμαρτίαν”.
Eις το ’Αγιον ’Ορος δεν έλειψαν ποτέ οι ησυχαστικοί και νηπτικοί μοναχοί, αδιακόπως έως σήμερα. Aς μνημονεύσωμεν εδώ και τον άγιον Σιλουανόν, που η ζωή του ήτο διαρκής και αστείρευτος προσευχή.
Tα τελευταία χρόνια ένας άλλος ασκητής, ο Γερο-Iωσήφ ο Σπηλαιώτης, αφιέρωσε την ζωήν του εις την ευχήν, την οποίαν ερρόφησε βαθειά, την έκανε ισχύν αυτού και την έζησε με εν βίωμα γλυκείας εντρυφήσεως του Παραδείσου. Πολλοί και τώρα είναι πνευματικά του έγγονα.
Aπό το ’Ορος μετεδόθη πανταχού η νοερά προσευχή. Aπ’ εδώ διέδωσεν ο αγιορείτης Παΐσιος Bελιτσκόφσκι την ευχήν εις τους Σλαύους. Ωσαύτως ο π. Σωφρόνιος, αγιορείτης και αυτός, εις την Eυρώπην.
Eπέδρασεν ο ’Αθως και εις τον ’Αγιον Aθανάσιον των Mετεώρων, εις τον ’Αγιον Διονύσιον Oλύμπου, που ενέπνευσαν πολλούς άλλους. Δεν αριθμούνται. Συμεών Mονοχίτων, Iάκωβος ο Γέρων, άγιος Θεωνάς, KολυβάδεςΙ H ευχή έτρεξεν εις όλον τον κόσμον. Έτσι εις την Pωσίαν έχομεν ’Αγια ’Ορη! Kαι εις την Σερβίαν έχομεν ’Αγια ’Ορη! ’Οπου και αν πάη κανείς. Σήμερον έχομεν και εις την Eυρώπην Mοναστήρια από αγιορείτας, οι οποίοι τί άλλο κάνουν, από το να διαδίδουν την νοεράν προσευχήν όσον δύνανται.
Tί θα ήτο, αγαπητοί μου, η ζωή μας χωρίς την προσευχήν αυτήν;
Kαι τί είναι ολόκληρος ο κόσμος χωρίς την ευχήν;
Mία καρδιά που δεν έχει την προσευχήν αυτήν, μου φαίνεται, ότι ομοιάζει με μίαν νάϋλον σακκούλα, που βάζεις τώρα κάτι μέσα, αλλά που θα σχισθή γρήγορα και θα την πετάξης.
Eκείνο που νοηματίζει την ζωήν όλην και την ύπαρξίν μας, διότι δίδει τον Θεόν, είναι η προσευχή μας.
Λέγουν, ότι θα έλθη η συντέλεια της ζωής, όταν σταματήσουν να προσεύχωνται οι άνθρωποι. Aλλά είναι δυνατόν να σταματήσουν ποτέ να προσεύχωνται; Όχι, διότι πάντοτε θα υπάρχουν οι αγαπώντες τον Kύριον. Kαι όσον τοιαύται ψυχαί υπάρχουν, δεν θα χαθή ο κόσμος. H προσευχή η αδιάλειπτος τον ποτίζει μυστικά.
Aντιθέτως κάποτε θα ανακαινισθή ο κόσμος και, όπως έως τώρα συνώδινε και συνωδίνει μετά του ανθρώπου διά την φθοράν της φύσεως, τότε που θα γίνη καινή γή και καινοί ουρανοί, θα συναγάλλεται επί τή αιωνίω ευφροσύνη και δόξη του ανθρωπίνου γένους μέσα εις την θεϊκήν φωτοχυσίαν.
Με λιμάνια μέσα στο πέλαγος μοιάζουν οι ναοί, που ο Θεός εγκατέστησε στις πόλεις· πνευματικά λιμάνια, όπου βρίσκουμε απερίγραπτη ψυχική ηρεμία όσοι σʼ αυτά καταφεύγουμε, ζαλισμένοι από την κοσμική τύρβη. Κι όπως ακριβώς ένα απάνεμο κι ακύμαντο λιμάνι προσφέρει ασφάλεια στα αραγμένα πλοία, έτσι και ο ναός σώζει από την τρικυμία των βιοτικών μεριμνών όσους σʼ αυτόν προστρέχουν και αξιώνει τους πιστούς να στέκονται με σιγουριά και νʼ ακούνε το λόγο του Θεού με γαλήνη πολλή.
Ο ναός είναι θεμέλιο της αρετής και σχολείο της πνευματικής ζωής. Πάτησε στα πρόθυρά του μόνο, οποιαδήποτε ώρα, κι αμέσως θα ξεχάσεις τις καθημερινές φροντίδες. Πέρασε μέσα, και μια αύρα πνευματική θα περικυκλώσει την ψυχή σου. Αυτή η ησυχία προξενεί δέος και διδάσκει τη χριστιανική ζωή· ανορθώνει το φρόνημα και δεν σε αφήνει να θυμάσαι τα παρόντα· σε μεταφέρει από τη γη στον ουρανό. Κι αν τόσο μεγάλο είναι το κέρδος όταν δεν γίνεται λατρευτική σύναξη, σκέψου, όταν τελείται η Λειτουργία και οι προφήτες διδάσκουν, οι απόστολοι κηρύσσουν το Ευαγγέλιο, ο Χριστός βρίσκεται ανάμεσα στους πιστούς, ο Θεός Πατέρας δέχεται την τελούμενη θυσία, το Άγιο Πνεύμα χορηγεί τη δική Του αγαλλίαση, τότε λοιπόν, με πόση ωφέλεια πλημμυρισμένοι δεν φεύγουν από το ναό οι εκκλησιαζόμενοι;
Στην εκκλησία συντηρείται η χαρά όσων χαίρονται· στην εκκλησία βρίσκεται η ευθυμία των πικραμένων, η ευφροσύνη των λυπημένων, η αναψυχή των βασανισμένων, η ανάπαυση των κουρασμένων. Γιατί ο Χριστός λέει: «Ελάτε σʼ εμένα όλοι όσοι είστε κουρασμένοι και φορτωμένοι με προβλήματα, κι εγώ θα σας αναπαύσω» (Ματθ. 11:28). Τι πιο ποθητό απʼ αυτή τη φωνή; Τι πιο γλυκό από τούτη την πρόσκληση; Σε συμπόσιο σε καλεί ο Κύριος, όταν σε προσκαλεί στην εκκλησία· σε ανάπαυση από τους κόπους σε παρακινεί· σε ανακούφιση από τις οδύνες σε μεταφέρει. Γιατί σε ξαλαφρώνει από το βάρος των αμαρτημάτων. Με την πνευματική απόλαυση θεραπεύει τη στενοχώρια και με τη χαρά τη λύπη.
Πηγή:http://apfilipposgrammatikous.blogspot.com/
Saint Gregory of Nyssa
In many of his texts St. Gregory speaks of man's freedom of choice, which is not abolished by God, and also about the perpetuity of Hell. Both these positions of his remove every notion of the theory of the restoration of all things as affirmed by Origen.
In his great catechetical oration, in which he refers to the Catechism and the value of Baptism, at the end he continues the subject of the change in a man's whole existence which comes about by his choice. He writes that holy Baptism is called birth from above, that is, it is man's rebirth and reconstitution, but it does not alter his characteristic features. This human nature does not of itself admit of any "change by Baptism", and neither is his reason or intelligence changed, nor his cognition nor any other characteristic of human nature. This must take place through man's struggle before and after Baptism. The grace of God which we receive through Baptism does not bring about our rebirth unless we ourselves play a part in it.
St. Gregory reaches the point of making a bold statement, as he himself says. If in spite of Baptism the soul has not removed the stains - which means if our life after Baptism is the same as it was before - then the water of the sacrament is simply water, "because the grace of the Holy Spirit did not appear". In other words, it is as if a man had not received the gift of the Holy Spirit.
Whoever trumpets his rebirth through Baptism, but still has the same way of life should listen to the word of God who says: "If anyone thinks himself to be something, when he is nothing, he deceives himself"and "As many as received him, to them he gave the right to become children of God". If anyone asserts that he has received God, he must demonstrate it by his choice. "Manifest in yourself Him Who begot you". And he asks very incisively: "Do you not know that a man becomes a son of God in no other way than by becoming holy?". To become a child of God one must be holy.
Those who do not change their way of life will have many punishments. The life of sinners in the next life will not be similar to the tribulations of the earthly life. St. Gregory speaks of the punishing fire which the sinner will encounter, and not of a rebirth in the next life. He writes incisively: "When you hear the word fire, you have been taught to think of a fire other than the fire we see, owing to something being added to that fire which is not in this. "The fire which man will experience in the next life will be different from the fire of the present life. The fire of this life is extinguished in various ways, whereas the fire of the next life remains unextinguished." That fire, therefore, is something other than this.
If, again, a person hears about a worm which will devour man, it is meant in a completely different way from the worm that lives in the earth. For "the addition that `it does not die' suggests the thought of another reptile than that known here".
From this brief presentation of the teaching of St. Gregory about choice and Hell several truths emerge. First, that the grace of the Holy Spirit, through Baptism, does not regenerate the person if choice is not put into action. Therefore a man's choice has great significance. Secondly, that there exists Hell, in which fire and worm which do not resemble sensory realities hold sway. They are uncreated realities. Indeed, the fact that the things of eternal life will not be like the present day, and that the worm "does not die", shows that both the purifying fire and the tormenting action of the worms is the uncreated energy of God, which will be experienced by those who have not been purified in this life. The combination of the pains of the life after death with endlessness shows that there will be no end to purification, as the studies of St. Gregory suggest.
In other texts of his we read about participating in the light, that is, God. Analysing the life of Moses and regarding Moses as a prototype of perfection for every Christian, he says that Moses saw God in the burning bush that was not consumed, because he had first taken off his sandals.
He applies this to the vision of God, which every man can have. God is truth and this truth is light. The life of virtue leads to this knowledge of the great light. And lest it be thought that St. Gregory is speaking of a human and humanistic virtue, we must say that he links virtue with purity of the soul. It is not possible for sandaled feet to ascend that height where the light of truth is seen. Therefore the soul must be freed from these foundations. It is not a matter of putting off the body, but of freeing the soul from the garments of skin in which nature was wrapped after its insubordination. Thus the light of truth will be seen and the knowledge of being will come about through purifying our opinion about nonbeing, since nonbeing is false and a fantasy. According to St. Gregory, being outside God is nonbeing, from the point of view that it is falsehood and fantasy and not that it is non-existent.
And in this interpretation it is obvious that through purification man attains knowledge of being and casts away nonbeing, which is falsehood and fantasy. This interpretation will be useful when we later study his view of evil, which is nonbeing. It does not mean that the person who experiences evil disappears, but precisely because he lives far from being, which is truth, he lives in falsehood. The man exists, but he does not live according to God. There is a difference between existing and living according to God.
St. Gregory of Nyssa links Paradise and Hell with man's choice. He knows clearly that there is eternal Paradise and eternal Hell. Moreover, even those who are still critical of him do not deny that St. Gregory at many points in his teachings accepts the eternity of Hell. We have already seen one such case before, when he spoke of the worm that never dies. But placed organically within the teaching of the Church, he teaches that Paradise and Hell do not exist from God's point of view, but from man's point of view. It is a subject of man's choice and condition. We can understand the teaching of St. Gregory of Nyssa only if we study it within these orthodox presuppositions.
Referring to the double effect of light on the Hebrews and the Egyptians, he says that while the sun of righteousness illuminated them in the same way with its rays, yet "the Hebrews delighted in its light, but the Egyptians were insensitive to its gift". The Egyptians too received the grace of God, but since they were insensitive, they perceived it as darkness.
The same thing happens with other men as well. The same grace, the same light, sends its rays to all men, but some wander in darkness because of evil deeds and the darkness of evil, and others shine, living in the light of virtue.
The Egyptians were punished because their choice worked in that way, when they themselves called forth God's punishment. "The Egyptians' free will caused all these things according to the above principle, and the impartial justice of God followed their free choices and brought upon them what they deserved".
The same is true with tribulations, which we think come from God. The creator of sorrows and tribulations is each person through his own choice. "Each man makes his own plagues through his own free will". The same will be the case in the eternal life. To the one who has lived without sin there is no darkness, no worm, no fire. The same place is a calamity for one and not for another. This means that it is a matter of their choice. Therefore "it is evident that nothing evil can come into existence apart from our free choice". Evil cannot exist without our choice.
This analysis shows clearly that St. Gregory does not deny the existence of Hell, but he says that it is a matter of man's choice. For God, Hell does not exist, nor did God make man for Hell but it is man's free choice.
In the works of St. Gregory it is stated that evil must be thrown out of man's existence, and "that which does not exist in being must cease to exist at all". This does not mean that there will be a period in which beings which have no share and communion with God will cease to exist. In any case, evil does not have being in itself, but it is the deprivation of good. In other words, the person who has been darkened will be deprived of the illuminating quality of God, and so he will be like not existing, while he will live eternally. The illuminating action of God will not be received, but only its caustic and punishing quality. He writes: "Since evil does not exist by its nature outside of free choice, evil will suffer a complete annihilation, because no receptacle remains for it".
The problem arises: what will happen if man does not yield his free choice to God? This is a question for those who are convinced that St. Gregory teaches the restoration of all things in accordance with the views of Origen. And they think that the saint is inconsistent. But there is no contradiction in his work, his teaching can be understood within the tradition of the Church. It means that everyone who does not give his choice to God will have no share of God. They will exist but they will not participate in God. And since God is life and being, therefore those, although they will exist, will live in nonbeing, they will not have communion with God.
Likewise the existence of the punishing fire, which is the purifying grace of God, will be a permanent development and healing for the saint which will go on also in the next life. The purifying fire, as we have indicated, according to the teaching of St. Gregory of Nyssa, is uncreated and unending. It is the grace of God, which will purify and sanctify man increasingly, since perfection is unending, as he himself teaches. In this sense he speaks of a purifying fire for the righteous.
Consequently the teaching of St. Gregory of Nyssa about Paradise and Hell is a part of the patristic framework. At least I personally have not discovered any departure from the orthodox teaching. It is only that St. Gregory's speech is more difficult than that of the other Fathers of the Church.
An Excerpt from The Book "Life After Death"(Chapter 8) by By Metropolitan Hierotheos Vlachos of Nafpaktos
Κατ' αρχήν το θέμα αυτό είναι καθαρά πνευματικό, πού δεν έχει καμία σχέση με ενδοκοσμικές σκέψεις, φεμινιστικού είδους αντιλήψεις και λογικοκρατικές απόψεις. Το θέμα της γυναικείας αδιαθεσίας ή όπως διαφορετικά ονομάζεται το ακάθαρτον αυτής λόγω ρύσεως αίματος ή της εχούσης περίοδο, ή της γυναικός της ευρισκομένης εν αφέδρω, χρειάζεται αφ' ενός μεν θεολογικό λόγο, αφ' ετέρου δε θεολογική σιωπή.
Οφείλουμε να διατυπώσουμε τη θέση της Εκκλησίας, ότι δεν επιτρέπεται η προσέλευση στη Θεία Κοινωνία των γυναικών εκείνων πού βρίσκονται σε «περίοδο».
Αναφέρουμε τον 2ο κανόνα του αγίου Διονυσίου, Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, ο οποίος ορίζει τα εξής: «Περί δε των εν αφέδρω γυναικών, ει προσήκεν αυτάς ουτω διακειμένας, εις τον οίκον εισιέναι τον Θεού, περιττόν και το πυνθάνεσθαι νομίζω• ουδέ γαρ αυτάς οίμαι πιστάς ούσας και ευλαβείς, τολμήσει οντω διακειμένας ή τη τραπέζη τη αγία προσελθείν, ή του σώματος και του αίματος τον Χριστού προσάψασθαι... εις τα άγια και τα άγια των αγίων, ο μη πάντη καθαρός και ψυχή και σώματι, προσιέναι κωλυθήσεται».
Επίσης, αναφέρουμε και τον 7ο κανόνα του αγίου Τιμοθέου Αλεξανδρείας, ο οποίος λέγει να μην προσέρχεται η ακάθαρτος γυναίκα, ένεκα της ρύσεως αίματος, στη Θεία Μετάληψη κατ' εκείνες τις ημέρες. Επίσης, ο άγιος Ιωάννης ο Νηστευτής στον 17ο κανόνα του γράφει ότι «τάς εν αφέδρω γυναίκας μηδενός των Άγιων άπτεσθαι». Το ίδιο λέγει και ο Πέτρος ο Χαρτοφύλαξ και διάκονος της του Θεού μεγάλης Εκκλησίας στην 18η απόκριση του, ότι δηλ. εάν συμβούν τα συνήθη στη γυναίκα, τότε αυτή οφείλει να περιμένει την κάθαρση και δεν πρέπει να προσέρχεται στη Θεία μετάληψη των αχράντων Μυστηρίων. Τέλος, ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης λέγει ότι πρέπει να δεχθούμε τους παραπάνω κανόνες, να υπακούσουμε σ' αυτούς και να μη φερόμεθα «ως κριταί και εξετασταί των υπό του Πνεύματος προστεταγμένων, ίνα μη υποπέσωμεν εις τα φρικωδέστατα επιτίμια των παραβαινόντων τους κανόνας».
Επειδή ίσως προβληθεί η αντίρρηση ότι αυτά πού συμβαίνουν στη γυναίκα ανήκουν στη φυσική λειτουργία του γυναικείου οργανισμού, ο ιερός Χρυσόστομος γράφει εν προκειμένω: «Αληθινά, αυτά δεν ήσαν αμαρτία, ούτε συνιστούσαν ακαθαρσίαν. Επειδή όμως είμεθα ελλιπείς στην πνευματική μας ανάπτυξη, ο Θεός, με τη Θεία του Πρόνοια, κάνοντας μας πιο προσεκτικούς, με τις διατάξεις αυτές μας καθιστούσε πιο προσεκτικούς στη θεωρία και την τήρηση πραγμάτων πιο σημαντικών». Όπως γράφει, πολύ ορθά, ο αείμνηστος γέροντας και αξιόλογος ερμηνευτής της Παλαίας Διαθήκης π. Ιωήλ Γιαννακόπουλος, «επειδή δια της γεννήσεως το προπατορικόν μεταδίδεται αμάρτημα, το γονορρυές ανδρός και γυναικός ως υπενθυμίζον την εκ του αμαρτήματος τούτου Αδαμιαίαν και ημών ενοχήν είναι ακάθαρτον, ίνα κρατύνηται (για να μένει ζωηρά) η συνείδησις της ενοχής και η ανάγκη του Λυτρωτού».
Με την απαγόρευση αυτή της Θείας Μεταλήψεως ο βαθύτερος σκοπός δεν είναι η καταδίκη της γυναίκας, όταν βρίσκεται σ' αυτή την αδιαθεσία, αλλά η έμπνευση και η προοπτική του σεβασμού έναντι του ιδίου σώματος, η υπόμνηση του χοϊκού στοιχείου του ανθρώπου και η τόνωση της ηθικής καθαρότητος. Είναι, τελικά, παιδαγωγία πνευματική.
It can be seen clearly in the whole Biblico-patristic tradition that death is a fruit and result of man’s withdrawal from God and that the life in Christ is a transcending of death. Death came about through man’s freedom and self-will, and through life in the Church he can attain freedom from death. I should like to develop the subject of death in the light of two great Fathers of the Church, St. John of Damaskos and St. Gregory Palamas, who wrote down and systematised the whole teaching of the earlier saints.
a) Independence and death, according to St. John of Damaskos
According to St. John of Damaskos, man’s freedom, with which he was endowed by God, gave him the ability to commit sin or not. He writes that God made man “by nature sinless and endowed with freedom of will”. When he says that God made man sinless, he does not mean that he was not open to sin, because only the divine is not open to sin, but that “it is not in his nature to sin, but rather in his power of choice”. This means that man had the power to persevere and progress in the good, with the help of divine grace, as well as having the power to turn from virtue and fall into vice, “God permitting it because of man’s free will.”
Thus man’s nature was sinless immediately after his creation, but his will was free, he had the power to remain good and the power to withdraw from God. This is why death came as a result of the misuse of freedom, because man disobeyed God’s will. So man was created with the possibility of remaining immortal or of dying. And this depended on the right or wrong use of his freedom.
This freedom was related to reason. St. John of Damaskos, explaining why he was created with free will, says: “The freedom of the will is directly connected with the reason”. And everything that is created is also changeable. Being brought from nonbeing to being is a change, and so is being made into something else from an existing material. Now, inanimate things and brute beasts are changed by corporeal alterations, whereas rational beings are changed by deliberate choice. Thus choice, will, selection, which is connected with reason, is necessarily a mark of the created being, which was created out of non-being. Everyone who thinks and elaborates his thought has the possibility of making a choice. Since free will is connected with reason, therefore “a being may be irrational or rational; but if it is rational, it will be the master of its actions and free”. Irrational beings are not free, since, instead of leading nature, they are led by it. This is clear from the fact that they do not deny their natural appetite, but just as soon as they feel an appetite for something, they move to act. However, since man is rational, “he leads his nature rather than is led by it”. And this is clear from the fact that he has freedom to resist the appetite or to obey it.”
Thus man has free will, since he is created and changeable, and this free will is connected with reason. Man committed sin and died, first spiritually and later physically; he became mortal and passible. This is connected with his freedom. God did not create man to die, but man died because he misused his freedom.
I would like next to look at the teaching of St. Gregory Palamas about death and the way in which it came into the world.
b) The entrance of death according to St. Gregory Palamas
Citing the scriptural passage: “God did not make death, nor does He take pleasure in destroying the living” (Wisdom 1,13), St. Gregory Palamas writes that God not only did not create death, but neither is He the cause of the terrible things which followed death: diseases, illnesses and all the other evils. All the terrible things from which man suffers came from the sin which he committed by his free choice. He says: “It was through sin that we were clothed in garments of skin, this sickly and mortal and distressed body, and we have been deported to this temporary and destructible world and condemned to live a life of much suffering, full of disasters.” The garments of skin which we have been wearing, which are mortal and passible, are a result of sin, which came about through our own choice and freedom.
God not only did not create death, but he hindered its coming into the world. Since man had free will and God did not want to abolish his free will — this would mean a disaster — therefore as soon as He had created him and given him life, He gave him an immortalising piece of advice. The advice not to eat of the forbidden fruit is called a life-giving commandment, because it would lead man to life and would keep him from going towards death. He did not give this commandment imperatively, “but forewarned him of what would happen if it was not obeyed”. And He gave the commandment that on the day when they should eat they would die, so that they might take care not to transgress and thus avoid “meeting with death.”
In speaking about the death which man would meet if he transgressed His commandment, God meant both spiritual and physical death. But on the day of man’s sin, spiritual death would come, and then physical death, because on the day when he tasted the forbidden fruit he did not die physically, but spiritually. Spiritual death is forsaking God, precisely as the absence of light creates darkness. When God is present, it is impossible for man to experience death. St. Gregory Palamas writes: “When God, Who is life itself and the life of all the living, especially of those living a godly life, is present to our soul, it is impossible for death to be there as well”. Thus, death comes to our soul “not from God, but because of our abandonment of God, which is sin.” It is clear from this teaching that the cause of death is sin and, naturally, sin is linked with free will, with man’s ability to sin or to keep God’s commandment, to remain in God or to abandon God, where the true enhypostatic life is.
c) Sin and death
From all that we have said so far we can see that death came from sin, but it has to be added that sin also reigns in death. That is to say, sin and death are mutually interdependent. The Apostle Paul writes: “so that as sin reigned in death, even so grace might reign through righteousness to eternal life through Jesus Christ our Lord” (Rom. 5, 21). And in another place the same Apostle advises: “Therefore do not let sin reign in your mortal body, that you should obey it in its lusts” (Rom. 6, 12). And again the same Apostle says characteristically: “the sting of death is sin” (1 Cor. 15, 56).
In these apostolic passages sin is linked with death and it is said that sin is the sting of death, just as sin also reigns in death and in the mortal body. Thus the whole world of the senses, of mortality and the imagination is a prison which tyrannises man. Man cries out for freedom and for individual rights, but in reality he is a prisoner of decay and death. The Apostle Paul expresses this fact in all its tragic character: “I see another law in my members, warring against the law of my nous, and bringing me into captivity to the law of sin which is in my members. O wretched man that I am! Who will deliver me from this body of death?” (Rom. 7, 23-24).
I think it would be interesting to look a little more broadly at how sin reigns in death, how sin and man’s wretchedness come from mortality and corruptibility through his way of living death. For the sense of death and the certainty of it lead man to commit sins. And we can say with certainty that the way of living and the sense of death are a source of many troubles, both personal and social.
Because of death and the uncertainty of it, but also because of the variety of its consequences, which are illnesses and all the other sufferings, man is possessed of fear and anguish and in general of the instinct of self-preservation. The effort of self-preservation develops selfishness,
whereby man breaks the bonds of love, in fact abandons unselfish love and takes on love of self. He does all these things in the climate of self-love and vanity. Thus many passions develop, such as self-protection, egoism, hatred, jealousy and so many other things.
Therefore riches, private property, injustices, the lack of true love, murder and so many other evils, which are also a source of many other troubles, come from the experience of death.
Because death reigns in him and he sees his mortality in all its “majesty” and sees the sin that is bound up with this mortality and considers his life to be meaningless, therefore he tries in every way to persuade others that he is worthy. Many evils come from this. “He loves adulation and fears insults. He seeks his own and is jealous of others’ successes. He loves those who love him and hates those who hate him. He looks for safety and prosperity in wealth, praise, and bodily pleasures, or perhaps he imagines that he is destined for a personally blessed and placid enjoyment of the presence of God, unrelated to any expression of genuine and active love for others. Because of his anguish and fear, man becomes an individualist. And when he also identifies himself with some ideology of common ownership (not monastic-ascetic) he is again moved by individualistic selfishness, because he mistakenly sees his desire for self-satisfaction and happiness as his true destination. It may even be that some general ideological principles about love for mankind fire him with enthusiasm in some undefined way, in spite of the fact that a deadly hatred for his neighbour is lurking in his heart. These are the works of the ‘flesh’ which is under the power of death and satan.”
Interpreting the apostolic passage: “and release those who through fear of death were all their lifetime subject to bondage” (Heb. 2,15), St. John Chrysostom says “he who fears death is a slave, and submits to all things rather than die”30. A man who is under the influence of death is a slave of sin, of the devil, and of death itself. He is also a slave of the passions and does everything in order to avoid dying, to prolong his life on earth. Referring to the people before Christ’s resurrection, Chrysostom writes characteristically: “ever expecting that they should die, and being afraid of death, could have no sense of pleasure while this fear was present with them.”
The life of the man who is under the threat of death and the law of sin becomes unbearable and tiresome, it becomes a life without meaning and purpose. Man was formed with the possibility of remaining immortal and of living eternally with God. But through sin he lost this calling, with the result that he suffered a terrible experience, that of being sheathed in mortality and corruptibility. Because he knows that the purpose of his creation was different, he becomes unbearable, unsatisfied, hard to manage. He is not satisfied with anything, not pleased by anything, not content with anything good whatsoever. He can enjoy all the material goods, yet without overcoming death he is a tragic man. This is the explanation of why he is constantly possessed by a grievance. The man who is a slave of death has no freedom at all, he is a tragic being, a continually unsatisfied man. The theatre, literature, philosophy and other such things are a small respite in the tragedy of his life. So education, psychology, philosophy, the human activities in general, cannot effectively help him or develop him fully.
In the tragedy of this situation man tries to forget death. This too is a way of escape from the reality and tragic nature of death. But it increases the problem and the tragedy. By repressing and forgetting death man is led to a sensual life, to consumption and a way of living which consists only of material enjoyment. “Autonomised consumption as a basic content of life, corresponds opportunely with man’s need to possess, to have sensual pleasure and to forget his death.” This way of life, which is called the culture of consumption, “this vague and illusory ‘science’ (which certainly has no connection with study and research) solves all the metaphysical problems of the average man, it answers all his questions, and presents death either as a physiological end to biological existence and a plunge into non-existence, or, finally, as the last obstacle to the advance of science, which also cannot but be conquered some day.”
d) Transcending death
The dreadful results of death and its tragic nature arc transcended by Christ’s resurrection and the ecclesiastical life in general Church. As long as sin is the sting of death, it means that when sin is abolished, death too is abolished within the personal life, and so a man in this life enjoyi immortality. For immortality is not simply the natural I “” dition of the soul, it is not the life beyond the tomb, bill il” transcending of death through the life in Christ.
The Apostle Paul, who speaks of sin as the sting of death, writes: “when this corruptible has put on incorruption, and this mortal has put on immortality, then shall be brought to pass the saying that is written: ‘Death is swallowed up in victory. ‘O Death, where is your sting? O Hades, where is your victory? The sting of death is sin’ (1 Cor. 15, 54-56).
The interpretation given by St. John Chrysostom is characteristic. He says that not only has death been abolished by Christ’s Resurrection, but the power of the devil has been destroyed. “Do you see that in casting out the tyranny of death, he also overthrew the strength of the devil?.” After Christ’s Resurrection death “is no longer terrible, but has been trodden under foot, has been utterly despised; it is vile and of no account.” Therefore anyone who lives the life in Christ “fears no one, he is in terror of no one, he is higher than all, and more free than all.” Therefore true freedom is the transcending of death, it is freedom from death and sin.
The person who lives in the Church by the sacramental and ascetic life is rejecting the sting of death, which is sin. If we think of how in the whole patristic tradition it seems that sin is darkening of the nous, and from this darkening the passions are created, then freedom from death and from sin is the illumination of the nous. This means that man first goes through the stage of purification, casts out of his heart all evil thoughts, rids himself of pleasure and pain, then experiences illumination of his nous. And then he lives a truly free life which transcends death. The Christian’s whole ascetic effort consists in this, and this is the aim of the sacraments and asceticism.
The Christian in the Church first experiences mindfulness of death. Not only does he not seek to forget death and to thrust it into the unconscious, not only does he deny the reality and tragic character of death, but he has it constantly in his mind and in this way acquires a naturalness, because the sense of mortality and decay is truthfulness.
Mindfulness of death, which is the beginning of man’s freedom from its tragic character, is meant in two senses.
The first is mindfulness of mortality and the certainty of the end of biological life. This mindfulness, combined with the existence of the soul after death, the partial crisis after the soul’s departure, and the resurrection of the body at the Second Coming of Christ for the whole man to be judged, creates terror and fear. Man reflects upon the sin and passions which possess his soul, he recalls what Christ and the Apostles taught about the life of sinners, of the unrepentant, and he is possessed with fear and terror. It is the fear and terror of the entry into the spiritual life. This fear, increased by and connected with hope in the love of God and the sense of the Church as a Hospital leads him to a cure and to love, which “casts out fear” (1 John 4, 18). Thus there is the fear of the entry, aroused by the Judgement to come and the reality of Hell, and the fear of the perfect, which is connected with the sense of God’s love. In this second category man fears sin because he realises that it leads him far from God and creates in him the sense of Gehenna/eternal torment.
A second interpretation of the recollection of dotttl I the charismatic state of remembering death. Through the removal of divine grace, man falls into despair and godly hopelessness. Just as Adam’s sin had consequences whole of creation, so also man’s sin, that is to say the darkness of the nous, has cosmological consequences. He himself feels that he is dead to God and, indeed, he sees the whole world as dead, dying. Nothing offers him joy, peace and happiness. Everything is dead. In this way he understands existentially that he is a microcosm within the macrocosm, a summing up of the whole creation. Since the grace of God comes to the heart and is conveyed through it to the body and to the whole cosmos, and the loss of the grace of God has disastrous effects on the whole world, this means that man is the summing up of creation.
It can be said that the sin which we commit is worse than Adam’s sin. St. Gregory Palamas says that many people blame Adam because by following the advice of the devil he disobeyed the advice of God “and thereby brought about our death”. But, he says, it is not the same to want to taste a deadly plant before knowing its destructive effects, as it is to taste this deadly poison when we know its dreadful consequences from experience. It is the same with our own sin in relation to Adam’s sin. Adam sinned without knowing through experience exactly what sin was and what were its dreadful results, whereas each of us commits sin, having this experience. Therefore St. Gregory Palamas says: “Each of us is more worthy of blame and criticism than Adam.”
Mindfulness of death, either as an experience of mortality or as a sense of the loss of the divine life, is a spiritual gift, and therefore an experience of transcending death and of our freedom from its tyranny. For this experience even with the two forms is not independent of the grace of God. It is only through the inspiration of the grace of God
that man can experience such states and only in this way that he can free himself from the tragedy of death. This is why ways of life which embrace mindfulness of death, lives which are “death-centred” are natural and true, they mark the natural boundaries of man’s life. Through the sense of mortality a man becomes more social and transforms his personal relationships.
St. Philotheos of Sinai writes that mindfulness of death embraces many virtues. “Mindfulness of death begets grief; it promotes the exercise of self-control in all things; it is a reminder of hell; it is the mother of prayer and tears; it induces guarding of the heart and detachment from material things; it is a source of attentiveness and discretion. These in their turn produce the twofold fear of God. In addition, the purging of impassioned thoughts from the heart embraces many of the Lord’s commandments.”
Liberation from death is brought about by life in Christ, when the person feels an inalienable peace in his heart, a love for all men, and even for his enemies, release from every tyranny which created things wish to impose, uninterrupted mindfulness of God.
I should like for us to look next at some particular characteristic signs which manifest the transcendence of death, man’s liberation from its dreadful tyranny.
The first is that the person is not afraid of death and the time of death. Not only is he not possessed by the fear of death, but he is also looking forward to it. Of course this anticipation is not from the point of view that he is waiting for his soul’s release and freedom from his body, as the Platonic philosophers taught, but for the possibility of meeting Christ and being liberated from the change and deterioration which constitute the biological life. I may add that he rejoices as the hour approaches. This is expressed by the Apostle Paul: “For me to live is Christ, and to die is gain. But if I live on in the flesh, this will mean fruit from my labour; yet what I shall choose I cannot tell. For I am hard-pressed between the two, having a desire to depart and be with Christ, which is far better. Nevertheless to remain in the flesh is more needful for you” (Phil. 1,21-24).
The second is foreknowledge of death. There are many saints, old and new, who have been granted by God to see the hour of their death and to prepare themselves for it. They have seen it and waited for it in joy.
The third is the confronting of death when it comes. Athanasios the Great describes the blissful end of St. Antony the Great. After talking with those present, and kissing them, “he lifted up his feet; and with a look as though friends had come to him and he was overjoyed at the sight of them — for, as he lay there, his face had a cheerful look — he passed away and was gathered to his fathers.”
The fourth is the glory of the man who has overcome sin and death by the time of his departure from this life. A characteristic example is that of Sisoes the Great. When he was at the point of death, while many fathers were with him, “his face shone like the sun”. Then he said: “Look, Abba Anthony is coming”. A little later he said, “Look, the choir of prophets is coming. “And again his face shone more brightly… A little later he said: “Look, the choir of apostles is coming”, and the brightness in his face redoubled. Then those present, seeing that he was speaking with someone, asked him to tell them with whom he was speaking. He replied: “The angels have come to fetch me, and I
am begging them to let me do a little penance”. And when the fathers told him that he had no need for penance, he replied: “Truly, I do not think that I have even made a beginning yet”. With that the Fathers understood “that he was perfect”. Then at once his face became like the sun. And he said to those present: “Look, the Lord is coming and He is saying: “Bring me the vessel from the desert”. And at once he gave up his spirit. “Then there was a flash of lightning and all the house was filled with a sweet odour.”
The fifth characteristic sign of the gift of a blessed death is the martyrdom of a saint. Death through martyrdom is really a gift of grace, because it is not a matter of will power, but an experience of deification, which is a clear indication of the transcendence of death. In fact martyrdom is a fruit of seeing God, an indication that the Christian has been united with Christ and received a martyr’s grace. This means that the experience of deification transforms the soul and body. But martyrdom is a gift of a blessed death and a sign of transcendence of death, according to a theological explanation given by St. Gregory Palamas.
Speaking of the Worthy Forerunner, and especially of his beheading, he writes that the Baptist of Christ “did not need to undergo natural death”. It was not necessary to undergo a natural death, because death is a result of Adam’s transgression. But the Worthy Forerunner is not a debtor, because he is a servant of the commandment and subject to God from his mother’s womb. The saints generally give their lives for virtue and devotion “and for this reason a violent death is more suitable for them than a good death”. That is why Christ died in this way. As long as the sting
of death, which is sin, is set aside in the saints, the most natural way of departure from this life is through martyrdom, a violent death.
The saints inspired by the grace of God were freed from the reign of death. This is not an imaginary thing, but a reality, for it is related to man’s freedom from sin and the liberation of the nous from reasoning, the senses and the imagination.
3. The freedom of the nous
Freedom from death and from sin is very closely connected with the freedom of the nous from sin. Freedom is used in this sense in the New Testament, especially in the epistles of the Apostle Paul. Let us look at two characteristic passages.
a) Freedom and nous
The first passage is: “And having been set free from sin, you became slaves of righteousness. I speak in human terms because of the weakness of your flesh. For just as you presented your members as slaves of uncleanness, and of lawlessness leading to more lawlessness, so now present your members as slaves of righteousness for holiness. For when you were slaves of sin, you were free in regard to righteousness. What fruit did you have then in the things of which you are now ashamed? For the end of those things is death. But now having been set free from sin, and having become slaves of God, you have your fruit unto sanctification, and the end, everlasting life. For the wages of sin is death, but the gift of God is eternal life in Christ Jesus our Lord” (Rom. 6,18-22).
Here for the Apostle Paul slavery is linked with slavery to the passions and to the deeds of the flesh, the end of which is death, while freedom is linked with man’s purity from the passions, with holiness, and the end of this freedom is eternal life. In the teaching of the Apostle Paul freedom is in reality the freedom of the nous from attack by the passions, and this brings about illumination of the nous.
St. Nikodemos the Hagiorite, interpreting this passage, says: “There are three freedoms according to Koresios: Freedom of nature, the freedom of grace and the freedom of glory and beatitude. Freedom of nature is contrary to force and to the tendency toward a single good and makes one independent. Freedom of grace is opposed to sin and the passions and makes one righteous and holy. And the freedom of glory is opposed to death and to the temptations of the present life and makes one blessed; this is the Apostle’s word concerning freedom and grace.” So it concerns freedom of the nous.
Taken from The book "The person in the Orthodox Tradition" by Metropolitan Hierotheos of Nafpaktos
Saint Theophan says that "Before we can make the soul appeal to God ..., it first must be made to turn everything to the glory of God; to attribute to Him our every activity, large and small. He advises us that whenever we begin something we should say, "O Lord bless us." Then on completing any task we should say, "Glory to Thee O Lord." We do this not just with our tongue but from our heart with real feeling. When we fall into any kind of sin we should say, "Lord have mercy on me a sinner." He says, "do this as often as possible, always trying in every way to be sure that each appeal comes from the heart.... and this persistent repetition will end by forming in you the habit of conscious conversation with God."
This act of continually humbling ourselves by calling on our Creator places us in submission he[ing to repress our proud ego.
Elder Paisios expresses the kind of humility needs when he says that we can pray for others with contrition "only if one considers, from humble-mindedness, that one is the cause of everything that befalls one's neighbor."
We also need to pray for our enemies, for those who hate us. Jesus says, But I say to you, love your enemies, bless those who curse you, do good to those who hate you, and pray for those who spitefully use you and persecute you, that you may be sons of your Father in heaven; for He makes His sun rise on the evil and on the good, and sends rain on the just and on the unjust. (Matt 5:44-45) Whenever we find our selves judging or condemning another person it is an act of pride. We should immediately do as Jesus commands and pray for that person.
Saint Theophan says,
"Our soul is made to live in the mountainous world of God. That is where it should always dwell, both in thought and in heart. But the weight of worldly thoughts and passions attracts it and draws it downwards."
Prayer demands a pure heart - one that is free of hatred, feelings of guilt from sin, and all forms of pride.
Quotes from The Path of Prayer by Saint Theophan the Recluse pp.13 - 19.
-Elder,how can someone be helped to not fall into the same fault?
-If one truly feels pain for his fault,he will not do it again.There must be an inner contrition with sincere repentance in order for a person to be corrected.This is why Saint Mark the Ascetic says,If one does not feel contrition commensurate to his fault,he will easily fall into the same fault again.In other words,if the mistake is minor,the repentance can also be less severe,but if the mistake is major,then more severe repentance will be required.
When people do not grasp the severity of their sins and do not experience grief commensurate to their fault,then they can easily fall into the same or even greater fault.
-How can we know if our grief is not commensurate to our fault?
-The proof is if you fall again into the same fault.In addition,when you examine yourselves,don't just diagnose your situation.You are constantly carrying out bacterial tests;upon discovering a virus,you assess it and say,"I must kill it"but you don't embark on a healing process.Fine,you have established that you have some disease.At once,you must find a way to treat it.What's the point of constantly
analysing and diagnosing if you don't try to correct yourselves?
You say to yourselves,"I have this ailment,or that ailment,"but you do nothing to cure yourself and you remain idle,lamenting your condition.You only waste your energy and remain useless.You
render your mind and your heart useless.
You get sick from grief over it but do nothing to treat it.
Later,when you get well,you start over again:"Why did i get sick then,and how did i get sick?"Of course,you will carefully observe yourselves; you won't allow your faults to go undetected,but your grief should be contained,only go to a certain point! I'm not suggesting indifference,but you should not go to the other
extreme!
You did something that wasn't right?Did you think about
it?Did you see it?Did you recognise it?Did you confess it?Then
move on.Don't get stuck there.Just keep it in mind so you'll be
careful next time you're faced with a similar situation.
Lamenting over our faults is pointless if we don't also try to correct
them.It's like grieving constantly over someone who's sick without
offering him any help.
-Elder,are we not to grieve even when we rightly suffer because of
our mistake?
-No,you should grieve,but the grief must be commensurate to your
fault.If you do not suffer,you will remain happy-go-lucky and
careless and will again fall into the same mistake;you will not correct yourself.
But if you move from the sadness of repentance into despair,then it
means that you have grieved more than you should have.
In this case,one needs to give himself a little encouragement and face his faults with a little"positive indifference".
Taken from Elder Paisios of Mount Athos, Spiritual Counsels Vol 3"Spiritual Struggle"
Είχε πάει μία κυρία νά εξομολογηθεί σέ έναν πνευματικό, καί αυτή είχε πολύ περιποιηθεί τόν εαυτό της, είχε βαφτεί, είχε πάρα πολύ φροντίσει τόν εαυτό της, αλλά η ψυχή τής διψούσε ακόμα καί δέν ενοιωθε ευτυχισμένη. Καί της λέει ο πνευματικός μέ πολύ αγάπη.
Δέν τήν μάλωσε γιά αυτό πού έβλεπε, γιατί αυτός έβλεπε πιό βαθιά. Καί τής λέει, γιατί βάφεσαι τόσο πολύ; Καί απαντάει αυτή μέ ειλικρίνεια, γιατί λέει πάτερ θέλω νά φαίνομαι ωραία, θέλω νά φαίνομαι όμορφη. Είναι κακό, πάτερ; Καί της λέει ο πνευματικός της καθόλου κακό, πολύ καλό. Άν ήξερες όμως, της λέει, πόσο ωραία είσαι; Εγώ σέ βλέπω πανέμορφη. Έχεις χαρίσματα, έχεις στήν ψυχή σου μία ωραιότητα πού δέν τήν έχεις καταλάβει. Άν τήν καταλάβεις, δέν θά χρειαστεί νά έχεις αγωνία γιά νά γίνεις όμορφη, γιατί είσαι ήδη όμορφη! Δηλαδή αυτό πού πάμε νά πετύχουμε στήν Εκκλησία, είναι ήδη μές στήν καρδιά μας, μές στόν πυρήνα τής υπάρξεώς μας. Υπάρχει! Ποιό δηλαδή; Η χάρη τού Αγίου Πνεύματος πού τήν έχουμε ήδη μέσα μας.
Νά τό καταλάβουμε, νά τό φανερώσουμε στή ζωή μας καί νά τό ζήσουμε στή σχέση μας.
What does it mean to say "we are all in prelest"?
You write, "When I was reading the writings of Bishop Ignatius Brianchaninov, the following questions came to mind: On page 230 it is written that we are all in prelest; why then, when someone speaks of 'a man in prelest', is this attributed a special meaning? and how should one treat such a person?
In order to understand the expression "we are all in prelest," it is necessary to consider the following. The ancient ascetics regarded "repentance or lamentation of one's sins" as their primary ascetic labor. Many of their sayings concerning this have come down to us. I will cite a few of these in confirmation of [Bishop Ignatius'] writings.
"A brother said to Abba Sisoes: I perceive that the remembrance of God (mental prayer) ever abides in me. The elder said: It is not so extraordinary that your mind is constantly turned toward God; what is extraordinary is when a person considers himself the worst of all creatures" (Ignatius Brianchaninov, Patericon, 4).
"When Abba Arsenius the Great passed away, and St. Poemen heard of his repose, he shed abundant tears and said: Blessed are you, Abba Arsenius, because you wept over yourself during this life! One cannot help but weep, either here according to his own will, or against his will in the torments of hell" (Patericon, 29).
The more advanced a man is in holiness, the deeper is his awareness of his own sinfulness. Conversely, the less refined a man is, the weaker is his awareness of his own sinfulness. In the majority of people Such an awareness is altogether absent. This is why they do not understand the ascetic labor of repentance and do not feel any need for it. Because they do not understand this labor and feel no need to repent, one may say that all such people are in prelest. And inasmuch as we have but a limited awareness of our sinfulness, one may say that we are all in prelest !
Sophia 11/23/1927
What constitutes "prelest proper"?
..St. Isaac the Syrian wrote about this kind of prelest: "The effect of the cross is twofold; the duality of its nature divides it into two parts, One consists in enduring sorrows of the flesh which are brought about by the action of the excitable part of the soul, and this part is called activity. The other part lies in the finer workings of the mind and in divine meditation, as well as in attending to prayer, etc.; it is accomplished by means of the desiring part of the soul and is called contemplation. The part of the soul by dint of its zeal, while the second part is the activity of soulful love, in other words, natural desire, which enlightens the rational part of the soul. Every man who, before perfectly mastering the first part, switches to the second, attracted out of weakness--to say nothing of laziness, is overtaken by God's wrath because he did not first mortify his members which are upon the earth (Col. 3:5). In other words, he did not cure his thoughts of infirmities by patiently bearing the cross, but rather dared in his mind to envision the glory of the cross" (Word 55).
It is evident from these words of Isaac the Syrian that what we call prelest proper exists when a man starts trying to live above his capabilities. Without having cleansed himself of passions, he strives for a life of contemplation and dreams of the delights of spiritual grace. Thus the wrath of God befalls a man; because he thinks too highly of himself, God's grace is withdrawn from him and he falls under the influence of the evil one who actively begins to tickle his vainglory with lofty contemplation and [spiritual] delights...
Briefly, the difference between "general prelest" and prelest in the particular sense of the word can, on the basis of the above. be expressed thus. General prelest is forgetting and not noticing one's sinfulness. That which we call prelest proper is attributing to oneself righteousness when it does not actually exist. If a man thinks he is righteous, then his righteousness is not divine, but diabolical, foreign to the grace of God and to humility. One should recall the famous saying of Abba Poemen the Great: "I prefer a man who sins and repents to one who does not sin and does not repent. The first has good thoughts, for he admits that he is sinful. But the second has false, soul-destroying thoughts, for he imagines himself to be righteous" (Bp. Ignatius, Patericon, 75).
Sophia, 11/24/1927
(Archbishop Theophan's letters translated from the Russian by Antonina Janda)
Κοίτα, πόσα κάστρα και παλάτια βασιλιάδων, ηγεμόνων και αρχόντων είναι σωριασμένα σε ερείπια! Σκέψου, πόση δύναμη και πόσο πλούτο είχαν κάποτε!
Τώρα έχουν ξεχαστεί και τα ονόματά τους. Λέει η Γραφή: «Πολλοί άρχοντες έχασαν την εξουσία τους και κάθησαν στο χώμα" κι ένας άσημος, που κανείς δεν φανταζόταν ότι θα γίνει βασιλιάς, φόρεσε στέμμα» .
Δεν σου φτάνουν αυτά; Συλλογίσου τότε, ποιά είναι η αξία σου όταν κοιμάσαι; Μήπως δεν μπορεί κι ένα ζωύφιο να σε θανατώσει; Ναι, πολλοί πέθαναν έτσι στον ύπνο τους. Αλήθεια, από μια κλωστή κρέμεται η ζωή μας! Κόβεται η κλωστή και τελειώνουν όλα. Έτσι να φιλοσοφείς και να μη σαγηνεύεσαι από την ομορφιά, τα πλούτη, τη δόξα, τις απολαύσεις.
Ένα μόνο να σε απασχολεί: Που τελειώνουν όλα αυτά. Θαυμάζεις όσα βλέπεις εδώ στη γη; Πιο αξιοθαύμαστα, όμως, είναι εκείνα που αναφέρονται στις άγιες Γραφές.
Δείξε μου έναν αγέρωχο άρχοντα ή έναν λαμπροντυμένο πλούσιο, όταν ψήνεται από τον πυρετό, όταν ψυχομαχεί, και τότε θα σε ρωτήσω: "Πού είναι εκείνος, που περνούσε από την αγορά καμαρωτός και περήφανος με ακολούθους και σωματοφύλακες; Πού είναι εκείνος, που φορούσε πανάκριβα ρούχα; Πού είναι η χλιδή της ζωής του, η πολυτέλεια των συμποσίων του, οι υπηρέτες, οι παρατρεχάμενοι, τα γέλια, οι ανέσεις, οι σπατάλες;
Όλα έφυγαν και πέταξαν. Τί απέγινε το σώμα, που απολάμβανε τόση ηδονή; Πλησίασε στον τάφο και κοίτα τη σκόνη, τη σαπίλα, τα σκουλήκια. Κοίτα και στέναξε πικρά. Και μακάρι το κακό να περιοριζόταν σε τούτη τη σκόνη, που βλέπεις. Από τον τάφο και τα σκουλήκια φέρε τη σκέψη σου στο ακοίμητο σκουλήκι της άλλης ζωής, στο τρίξιμο των δοντιών, στο αιώνιο σκοτάδι, στην άσβεστη φωτιά, στις πικρές και αφόρητες εκείνες τιμωρίες, που δεν θα έχουν τέλος.
Εδώ, στη γη, και τα καλά και τα κακά κάποτε, αργά ή γρήγορα, τελειώνουν εκεί, όμως, και τα δύο διαρκούν αιώνια. Και διαφέρουν ως προς την ποιότητα από τα καλά και τα κακά του κόσμου τούτου τόσο, που δεν είναι δυνατό να εκφράσει κανείς με λόγια.
Τί έγιναν, λοιπόν, όλα εκείνα τα μεγαλεία; Τί έγιναν τα χρήματα και τα κτήματα; Ποιός άνεμος φύσηξε και τα πήρε και τα σκόρπισε; Τί θέλει, πάλι, κι αυτή η ανώφελη δαπάνη για την κηδεία, που και τον νεκρό δεν ωφελεί και τους οικείους του ζημιώνει; Ο Χριστός αναστήθηκε γυμνός από τον τάφο.
Ας μη γίνεται, λοιπόν, η κηδεία αφορμή ικανοποιήσεως της μανίας μας για επίδειξη. Ο Κύριος είπε: «Πείνασα και μου δώσατε να φάω" δίψασα και μου δώσατε να πιω" ήμουνα γυμνός και με ντύσατε» . Όμως δεν είπε: «Ήμουνα νεκρός και με θάψατε». Γιατί, αν μας παραγγέλλει να μην έχουμε τίποτα περισσότερο από ένα σκέπασμα, όταν ζούμε, πολύ περισσότερο όταν πεθάνουμε. Ποιάν απολογία θα δώσουμε στο Θεό, λοιπόν, όταν ξοδεύουμε τεράστια ποσά για να κηδέψουμε ένα νεκρό σώμα, τη στιγμή που ο Χριστός, με τη μορφή των φτωχών συνανθρώπων μας, τριγυρνάει πεινασμένος και γυμνός, κι εμείς αδιαφορούμε γι' αυτό;
Όλα όσα σας λέω, βέβαια, είναι ανώφελα για κείνους που έχουν ήδη πεθάνει. Ας τ' ακούσουν, όμως, οι ζωντανοί και ας συνέλθουν, ας λογικευτούν, ας διορθωθούν. Όπου νά 'ναι θα έρθει και η δική τους ώρα. Δεν θ' αργήσουν να βρεθούν κι αυτοί, δεν θ' αργήσουμε να βρεθούμε όλοι μας, μπροστά στο φοβερό Κριτήριο, όπου θα δώσουμε λόγο για τις πράξεις μας. Ας αγωνιστούμε, λοιπόν, να γίνουμε καλύτεροι, εγκαταλείποντας την αμαρτία και ακολουθώντας την αρετή, για να μη χάσουμε τη βασιλεία των ουρανών, για ν' αποκτήσουμε τα άφθαρτα αγαθά, που έχει ετοιμάσει για μας ο φιλάνθρωπος Κύριος.
Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος
The greatest testimony of the magnificence of Job's patience comes from the devil himself. Do you remember the first dialogue he had with the Lord when Job was still living in prosperity? "Have you
noticed my servant Job," God asked Satan. "There is no one like him in the earth. He is a perfect and upright man; he fears Me, and he despises evil"
(Job 1:8). What did Satan respond arrogantly?
"Does Job perhaps fear You without a reason? Haven't You protected his house, and all that he has? You have blessed the work of his hands, and his flocks have multiplied in the land. But stretch Your hand and take away all that he has! Then
You will see that he will curse You to Your face!" (Job 1:9-11).
Do you see the shameless objection that the devil set forth when Job was carrying out so many good works? "Does he perhaps respect you without a
reward?" However, when the righteous man patiently endured these unheard-of misfortunes that came upon him, the devil covered his face in shame and made a run for it, unable to come up with any further argument or counter with even the slightest excuse.
Therefore, when you see a righteous person who has done many good things being tested by innumerable misfortunes, do not be surprised. And when you see someone else who gives alms and does other God-pleasing deeds falling into temptations and dangers, do not be scandalized. He hit the devil hard, and this is why the devil retaliated by tossing him into hardships. "Why does God allow such a thing to occur?" you may ask. The answer is: in order for the righteous man to receive more crowns and for the devil to receive more punishment. Of course, it is good when someone gives alms and struggles with zeal to execute virtue when everything is going his way. It is much greater, however, when someone continues to struggle with fervent zeal and remains unshaken in the face of misfortune. For this reason, just as a sinner will suffer worse punishment in the next life if he does not experience anything bad in this life, similarly the righteous person will enjoy greater honor and bliss in the next life when he endures various sorrows in this life.
Perhaps you will tell me that you live in perpetual poverty and misfortune. Well then, bring Job tο mind, this unshakable pillar of patience. Who ever ended up poorer than him? Even the poorest people find refuge and shelter somewhere; he, however, lived under the open sky. Even the poorest people have a piece of clothing to wear; he, however, was naked. Who ever experienced greater anguish? He had ten children, and he lost them all in a single moment! Who was ever plagued by a worse illness? His entire body became infested with parasites and filled with wounds. Despite the fact that each one of these hardships individually is difficult to endure, how did this man of steel shoulder all of them
simultaneously—especially without even a trace of
human support? You see, all of us have some person to encourage and console us in times of sorrow.
Job, however, had no one. On the contrary, he drank yet another bitter cup that contained the following:the betrayal of his friends; the ungratefulness of the people whom he had helped; the indignation and desperation of his wife; the
sneers and ridicule of his fellow citizens.If you consider all the above, you can begin to appreciate the grandeur of Job's soul; for having suffered more than any other person in the world, he said none of the things that usually come out of the mouth of faint-hearted souls. "Is this why I taught my children to be good and to fear God? So I can
be deprived of them unjustly with their untimely
death? Is this why I gave charity to the poor and
helped them in need? So I can lose all my belongings? Is this why I clothed the homeless and supported the sick? So I can end up sitting on a dunghill, naked and tormented by illness? This is how God decided to reward me for all the good
things I did?" Such statements did not slip out of Job's mouth. Instead of these words, he only uttered the following, which is more valuable than any other sacrifice: "The Lord gave me everything, and the Lord took it away. Blessed be His name!" (Job 1:21).
St. John Chrysostom
Rufinus the Presbyter. "Living of Desert Fathers."
(translated from Russian)
We cannot pass over in silence the inhabitants of the desert adjoining the Porfenian sea and bordering the area of the city Diolk. There we saw one wonderful priest, named Piammon, who was notable for the absolute humility and meek indulgence. He was given the grace of revelation. Once bringing the Bloodless Sacrifice to the Lord, he saw an Angel of the Lord near the Altar: he was holding a book in which he wrote down the names of the monks who approached to the Holy Altar. The elder carefully noticed whose names the Angel missed. After the end of the liturgy, he summoned separately each one of the missed by the Angel and asked him whether he had some secretly committed sin in the conscience. At this confession, he revealed that each of them was guilty of a mortal sin ... Then he persuaded them to bring repentance, and casting himself down before the Lord along with them, prayed with tears day and night, as if he was involved in their sins. And he was in repentance and tears until he saw the Angel again, standing before the Altar and writing down the names of those who were taking the Holy Mysteries. Having written down the names of everyone, the Angel even started to call each one by name, inviting to come to the Altar for reconciliation with God. And the elder, seeing this, understood that their repentance was accepted and happily admitted everyone to the Altar.
Τό «….Ἀμήν»
Τή δοξολογητική ἐκφώνηση τοῦ ἱερουργοῦ στήν ἀρχή τῆς Θείας Λειτουργίας μέ τό: «Εὐλογημένη ἡ Βασιλεία τοῦ Πατρός καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, νῦν καί ἀεί καί εἰς τούς αἰῶνας τῶν αἰώνων», ἔρχεται στή συνέχεια ὁ λαός διά τοῦ ἱεροψάλτου νά τήν ἐπιβεβαιώσει καί νά τήν ἐπικυρώσει μέ τό «ἀμήν». Ἡ λέξη αὐτή εἶναι ἑβραϊκή καί ἀμετάφραστη συχνά ἀπαντᾶται στά ἁγιογραφικά καί λατρευτικά κείμενα. Στόν εὐαγγελικό λόγο ὁ Κύριος Ἰησοῦς κάμνει χρήση αὐτῆς τῆς λέξης στήν ἐπικοινωνία πού ἔχει μέ τό λαό. Ἀρχίζει συχνά τή διδαχή Του μέ τό «ἀμήν» στή φράση: «ἀμήν λέγω ὑμῖν» μέ τή σημασία τοῦ ἐπιρρήματος «ἀληθῶς», πού ἰσοδυναμεῖ μέ τή φράση «σᾶς διαβεβαιῶ». Ὅταν πάλιν ἤθελε νά βγάλει κάθε δισταγμό καί ἀμφιβολία ἀπό τούς ἀκροατές Του καί νά ἐνισχύσει τήν ἐπιβεβαίωσή Του, τό ἐπαναλαμβάνει τό «ἀμήν» στή φράση: «ἀμήν ἀμήν λέγω ὑμῖν». Συνοδευόμενο μέ τό ρῆμα «λέγω» ἀποτελεῖ ἔντονη ἐπιβεβαίωση: «ἀληθινά σᾶς διαβεβαιῶ».
Στά λειτουργικά κείμενα, ὡς λειτουργική ἔκφραση, τό «ἀμήν» ἀποτελεῖ ἀντιφώνηση τοῦ λαοῦ στήν ἐκφώνηση καί εὐχή τοῦ λειτουργοῦ καί ἔχει σημασία βεβαιωτική δηλαδή (ἀληθῶς, ναί, εἶναι) καί ἄλλοτε ἔχει σημασία εὐχετική (γένοιτο, εἴθε νά γίνει). Ἐν προκειμένῳ στήν ἐκφώνηση τῆς ἔναρξης τῆς Θείας Λειτουργίας μέ τή δοξολόγηση τῆς Βασιλείας τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ τό «ἀμήν» τοῦ λαοῦ, πού σήμερα γιά πρακτικούς λόγους ἀπαντᾶται ἀπό τόν ἱεροψάλτη, κατά τήν ἐκτίμηση τῶν περισσοτέρων ἑρμηνευτῶν ἔχει σημασία ἐπιβεβαιωτική. Ὁ λαός μέ τό στόμα τοῦ ἱεροψάλτη διαβεβαιώνει πώς ὄντως ἡ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ εἶναι δοξασμένη ἀπό τώρα καί πάντοτε καί στούς ἀτελεύτητους αἰῶνες. Κατά τήν ἑρμηνεία ὅμως ἄλλων αὐτό τό «ἀμήν», συγχρόνως ἔχει καί εὐχετική σημασία. Πάντα, καί στήν ἐποχή μας, ὑπάρχουν ἄνθρωποι μέ ἐναγώνιες ἀμφιβολίες καί ἐπιφυλάξεις σχετικές μέ τήν ὕπαρξη ἤ ἀνυπαρξία τοῦ Θεοῦ καί κατ’ ἐπέκταση τῆς Βασιλείας Του. Ὁ λαός τοῦ Θεοῦ μέ τό «ἀμήν» του ἐπεύχεται καί εἶναι ὡσάν νά λέγει: «Ναί ἀληθῶς, ἡ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ εἶναι ἀναμφισβήτητη πραγματικότητα γιά τούς πιστούς». Γιά ὅσους προβληματίζονται καί ταλαιπωροῦνται ἀπό μεταφυσικά προβλήματα, χωρίς νά αἰσθάνονται ἱκανοποιημένοι ἀπό τίς ἀπαντήσεις τῆς Ἐκκλησίας, τό «ἀμήν» τῶν πιστῶν πέραν τῆς ἐπιβεβαιωτικῆς σημασίας, ἔχει καί εὐχετική σημασία. Εὔχονται οἱ πιστοί νά ἀνοίξει ὁ δρόμος τῶν ἀληθειῶν τῆς Ἐκκλησίας σέ ὅσους, ἔχουν τίς ἐπιφυλάξεις τους ἤ καί τίς ἀρνήσεις τους καί νά γίνει καί γι’ αὐτούς πραγματικότητα ἡ δοξολόγηση τῆς Βασιλείας τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ.
Στή λατρευτική ζωή τῆς Ἐκκλησίας ἡ χρήση τοῦ «ἀμήν» ἀπό μέρους τοῦ λαοῦ φανερώνει καί μία βασική λειτουργική ἀλήθεια. Ἀνάμεσα στό λειτουργό καί τό ἐκκλησίασμα ὑπάρχει ἐπικοινωνιακή σχέση σέ μορφή διαλόγου. Ὁ ἱερουργός ἐκφωνεῖ εὐχές, δεήσεις, αἰτήματα, δοξολογίες καί ὁ λαός μέ τό στόμα τῶν ἱεροψαλτῶν ἀπαντᾶ ἀνάλογα. Στίς διάφορες ἀπαντήσεις τό «ἀμήν» μέ τήν ἔννοια τῆς διαβεβαίωσης ἤ τῆς εὐχῆς ἔχει κυρίαρχη θέση. Μάλιστα δέν εἶναι ἁπλῶς μία τυπική καί συμβατική συμμετοχή τοῦ λαοῦ. Ἡ βαθύτερη ἔννοια τοῦ «ἀμήν» ἐκφράζει τήν ἐνεργητική ἀνταπόκριση τοῦ λαοῦ στά ἐκφωνηθέντα τοῦ ἱερουργοῦ. Ἔτσι ἐπισφραγίζονται καί ἐπιβεβαιώνονται οἱ ἐκφωνήσεις τοῦ ἱερουργοῦ καί μέ τή συγκατάθεση τοῦ ἐκκλησιάσματος. Τό λαϊκό στοιχεῖο κατά τήν τέλεση τῆς Θείας Λειτουργίας δέν εἶναι ἁπλῶς «οἱ παρακολουθοῦντες» τά τελούμενα, ἀλλά οἱ μετέχοντες ἐνεργῶς σ’αὐτά. Μέ τό «ἀμήν» ἐπιβεβαιώνεται καί συναποδέχεται τό ἐκκλησιαστικό πλήρωμα τά ὑπό τοῦ λειτουργοῦ ἐκφωνηθέντα καί ὡς δικά του αἰτήματα καί ἀναφορές. Μέ τόν τρόπο αὐτό ἡ ἑνότητα τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ, πού εἶναι ἡ ζωντανή Ἐκκλησία, γίνεται πιό αἰσθητή στό κοινό ἔργο, στήν κοινή ἱερουργία τοῦ λαοῦ καί τοῦ κλήρου.
Ὁ ἅγιος Νικόλαος ὁ Καβάσιλας, πού ἔζησε τόν 14ον αἰῶνα καί ὑπῆρξε ἕνας ἀπό τούς πιό ἀξιόλογους ἑρμηνευτές τῆς Θείας Λειτουργίας, στό ἔργο του: «Εἰς τήν Θείαν Λειτουργίαν», γράφει: «Εἰπόντος γάρ ἐκείνου καί δοξολογήσαντος, οἱ πιστοί πάντες τό «ἀμήν» ἐπιλέγουσι, καί τοῦτο τό ρῆμα βοήσαντες οἰκειοῦνται πάσας τάς ἐκείνου φωνάς» (1). Δηλαδή, ἀφοῦ ὁ ἱερουργός ἐκφωνήσει αὐτή τή δοξολογία, ὅλοι οἱ πιστοί ἐπιλέγουν τό «ἀμήν», καί ἀναφωνώντας αὐτή τή λέξη, γίνονται μέτοχοι σ’ ὅλες τίς ἐκφράσεις τοῦ ἱερουργοῦ. Δέ συμφωνοῦν τυπικά μέ τόν λειτουργό, ἀλλά ἐκφράζουν μίαν ἐνεργητική καί δημιουργική ἀποδοχή καί ἔτσι ἐπισφραγίζουν καί ἐπιβεβαιώνουν τά λεγόμενά του.
Ὁ μακαριστός Μητροπολίτης Σερβίων καί Κοζάνης Διονύσιος, πού μᾶς ἄφησε, ἀνάμεσα στά πολλά συγράμματά του, καί τόν ἐξαίρετο σχολιασμό του στή Θεία Λειτουργία, ἀναφέρει: «Τό «Ἀμήν» εἶναι λέξη ἑβραϊκή, πού πέρασε στή λατρεία τῆς Ἐκκλησίας. Λέγεται πάντα ἀπό τό λαό καί ἔχει μία διπλή σημασία. Ὁ λαός ἀπαντᾶ στήν ἐκφώνηση καί ἤ ἐπιβεβαιώνει πώς αὐτό πού κάθε φορά λέει ὁ ἱερέας εἶναι ἕνα πραγματικό γεγονός ἤ εὔχεται νά γίνει πραγματικό. Φαίνεται ἐδῶ ἀμέσως ἀπό τήν ἀρχή ἡ ἑνότητα τοῦ Σώματος τῆς Ἐκκλησίας καί ὅτι ἡ Θεία Λειτουργία εἶναι κοινό ἔργο τοῦ κλήρου καί τοῦ λαοῦ. Ἡ σύναξη τῶν πιστῶν, γιά νά τελέσουν τή Θεία Λειτουργία, ἐκφράζει τήν Ἐκκλησία. Δέν συναγόμαστε δηλαδή στό ναό γιά προσευχηθοῦμε ἀτομικά, ἀλλά γιά νά ἐκφράσουμε τό μυστήριο τῆς Ἐκκλησίας. Στήν ἀρχαία ἐποχή ὅλοι πού ἦσαν μέσα στό ναό ἀντιφωνοῦσαν τό «Ἀμήν», καί ἦταν σάν καί νά ἀκουγότανε βροντή ἀπό τόν ούρανό» καταλήγει ὁ μακαριστός Μητροπολίτης. (2)
(1) «Είς τήν Θείαν Λειτουργίαν» τοῦ ἁγίου Νικολάου Καβάσιλα. Πατερικές ἐκδόσεις «Γρηγόριος Παλαμᾶς» σελ. 94
(2) «Ἡ Θεία Λειτουργία» κυρός Διονυσίου Ψαριανοῦ, Μητροπολίτου Σερβίων καί Κοζάνης σελ. 15-16
Η ελεημοσύνη και η δικαιοκρισία (δίκαιη κρίση), όταν συνυπάρχουν μέσα στην ίδια την ψυχή, μοιάζουν με τον άνθρωπο που, μέσα στον ίδιο ναό, προσκυνεί το Θεό και τα είδωλα.
Η ελεημοσύνη είναι αντίθετη με τη δικαιοκρισία. Η δικαιοκρισία μετράει και αποδίδει ακριβώς τα ίσα. Γιατί στον καθένα δίνει ό,τι του αξίζει και δε γέρνει προς το ένα μέρος ούτε προσωποληπτεί κατά την ανταπόδοση του δικαίου.
Η ελεημοσύνη όμως είναι λύπη της ψυχής για τον ανήμπορο. Η ελεημοσύνη κινείται από τη θεία χάρη και ξεστρατίζει για να βοηθήσει όλους με συμπάθεια, και στον άξιο τιμωρίας δεν ανταποδίδει το κακό, και τον άξιο του καλού επαίνου τον φορτώνει με αγαθά.
Όπως το ξερό χορτάρι και η φωτιά δεν μπορούν να βρεθούν μαζί στον ίδιο χώρο, έτσι δεν μπορούν να συνευρίσκονται στην ίδια ψυχή η δικαιοκρισία και η ελεημοσύνη.
Και όπως δεν μπορούν να ισοζυγιαστούν στους δίσκους της ζυγαριάς ένας κόκκος άμμου από τη μια, και το πολύ βαρύ χρυσάφι από την άλλη, έτσι και η δικαιοκρισία του Θεού δεν μπορεί να εξομοιωθεί στο βάρος και να ισοζυγιαστεί με την ελεημοσύνη του.
Και όπως μια χουφτιά άμμου, που πέφτει σε μεγάλη θάλασσα, χάνεται, έτσι και τα αμαρτήματα οποιουδήποτε ανθρώπου δεν μπορούν να σταθούν μπροστά στη φιλάνθρωπη πρόνοια και στην ευσπλαχνία του Θεού. Και όπως δεν μπορεί να φράξει κανείς μια πηγή με πολύ νερό με μια χούφτα χώμα, έτσι δεν μπορεί να νικηθεί η ελεημοσύνη του Θεού από την κακία των κτισμάτων του.
Όπως δεν είναι δυνατό να εμποδίσουμε τη φλόγα της φωτιάς να ανεβεί προς τα επάνω, έτσι δεν μπορούν να εμποδισθούν οι προσευχές των ελεημόνων να ανεβούν στον ουρανό.
Άγιος Ισαάκ ο Σύρος
The first and foremost reason why our intention to correct ourselves and lead a holy life remains without result lies in the fact that our intention is often too vague and indefinite.
A certain sinner, for example, says to himself: “It’s high time for me to stop sinning, time to mend my ways! I repent! I’ll stop sinning!” The intention is quite indefinite. And because of this, although it might be sincere, it is unreliable and may not achieve the desired correction.
He who has a sincere desire to amend himself must first of all determine exactly what it is that must be corrected. He must determine what his greatest sin is and what means he must use against it, and what dangers he must avoid so as not to fall into it again, since it has become a habit, a part of his life. All this thought and self-examination must come first and only then should a resolve be made, and that resolve should be specific as, for example: “Enough is enough! With God’s help I am no longer going to fall into such-and-such a sin; I’m going to break this bad habit; I’m no longer going to associate with those particular people who encourage me in this habit; I’m going to break off that unhealthy relationship; I’m going to use such-and-such means against this sin; I’m going to arm myself and muster all my forces against it when it begins again to tempt me.”
The same thing must also be said about the resolution to lead a righteous life. By no means is it enough to content oneself simply by stating the following resolve: “From this time forth I’m going to lead a God-pleasing life.” Such a resolution is not definite enough, and although it may have come from the heart, it is doubtful whether it will have any effect.
He who desires to abandon a life of sin and live a righteous life must first of all examine which obligations he has most difficulty in fulfilling and does not like to fulfill; what exactly hinders their fulfillment; what he must do, what means he must employ to fulfill them more readily. Having done this, he must make a specific resolve, as for example: “Now, with God’s help I will try hard to fulfill this obligation which until now I have done so poorly; I will apply myself to using such-and-such means towards its fulfillment. For example, when someone offends me I will be more patient; I won’t start using insulting and shameful language, or better yet, I won’t answer back at all; in such-and such company I’ll be more careful in what I say; at such-and-such times I’ll try to pray fervently, something I have not done up to now.., and so on.”
In general, the more definite one’s intention to change one’s sinful life and live righteously, the more it will suit the particular circumstances, the state of one’s soul, one’s relationship with others, etc., and the more hope there is of its bringing it into reality. When something is so definite one can more easily direct one’s thoughts and one’s strength to one subject and thus, of course, more easily achieve the desired goal.
Another reason why our good intentions fail, is because we do not hold firmly enough to our resolve. Scarcely two or three days pass by after our having made our resolution and we, in our normal daily routine of life amidst our worldly cares and pursuits, have already forgotten our intention, although at the time it was made with proper firmness of purpose. For this reason, if we truly wish our good intention to be realized, then each of us, every morning after our morning prayers, must immediately bring to mind and renew our resolution, saying in our hearts: “I promised God to turn away from this particular sin; I really wanted to fulfill this obligation; I must keep my promise!” Having renewed in this way our good intention, we must diligently pray to God that He would grant us the necessary strength to carry it out.
Likewise, our intention must be renewed in this way throughout the course of the day. And when evening comes, we should never go to sleep without having first examined our hearts to see how we have spent the day: did we keep our promise to God? And if it happens that we went against our resolve, against our promise, then we must immediately ask God’s forgiveness, and once again renew our resolve and carefully watch over ourselves. This is the way in which those people act who are concerned for the salvation of their souls, and in this way they attain salvation!
The third reason we fail in our intention to lead a better life, is our excessive fear of the difficulties connected with such an undertaking. A holy life is not attained without work, without sufferings and difficulties; it often takes a prolonged and fierce battle. We must withdraw from occasions to sin, of which there are so many. We must sacrifice various enjoyments which are so pleasant, abandon many worldly pursuits which make life interesting, and endure many unpleasant things which because of our self-love are often so difficult to bear.
For example, let us suppose that we resolved to withdraw from our natural inclination to become angry. In order to turn away from anger we must quietly endure a lot of what is to us almost unbearable, and to which our usual response would have been a stream of crude words; sometimes we must not justify ourselves even when we are in the right; often we must be silent when we feel the urge to speak; often we must give in to others even when the occasion does not demand it; we must often bear the offenses of others and not reveal our irritation; often force ourselves to patiently endure when we are slandered or laughed at like fools and cowards. All this we must endure if we truly desire to realize our intention to withdraw from anger.
Amidst all the difficulties of keeping oneself from anger or any other sin which manifests itself as particularly great, our soul often falls into despondency and all our strength seems to evaporate. In such cases we must immediately bring to mind various sacred truths and experiences which are able to restore our former spirit, our former strength, and give us hope of abandoning the sin from which we decided to turn away. Thus we must remember that no matter how weak a man is, with God’s help he can do and endure all things if only he truly desires and uses it; this is accomplished through the strength that is granted by God.
We must remember the millions of righteous ones, who have gone before us and their self-denial, patience and endurance which they left as an example for us and for the whole world. We must remember that, above all, God desires our correction, and because of this, knowing our weakness and our needs, He will unfailingly come to our aid if only we turn to Him with fervent prayer and make use of the means and the power which He has given to us.
We must remember that the difficulties which invariably accompany any important undertaking are intimidating only to the lazy and faint-hearted; that only the first steps along the path of correction are unpleasant and difficult; that the farther one goes along such a path the easier and less painful it becomes; that any victory which we gain over our enemy makes us much stronger and better able to endure any further onslaughts. We must more often remind ourselves of the feeling of peace and satisfaction we shall experience when in the last days and hours of our life we look back at our past, at the difficulties we have heroically overcome, at the many sufferings borne with Christian patience, at the countless temptations conquered by our love for God, at all the noble deeds which we performed in secret before God’s eyes alone, at all the favors which we showed our fellow man, at the faithfulness with which we fulfilled our obligations, often forcing ourselves to the utmost to do this.
Finally, we must more often remind ourselves that for all this we will be rewarded by so much in the life of the age to come that all the difficulties which we overcome here in this life, all the sufferings which we endure in this age for the sake of a righteous life, will appear to us much smaller; in fact, they will appear insignificant, in comparison with the heavenly rewards.
O, Almighty God! Now we count each minute of trial and suffering and we rarely consider the blessed eternity which delights the souls of Thy righteous and faithful servants. Brother! In your striving towards a God-pleasing life, when you weigh your earthly difficulties and grief, place more often on the scale this eternity! It will outweigh all your trials, all the pleasures of worldly pursuits, pleasures and enjoyments.
The fourth reason that our resolution to lead a better life often fails, lies in the fact that we want immediately to become saints. Many people, when they once feel an aversion to their sinful behavior, make a firm resolve to change their ways and place a good beginning towards this reform; but because this doesn’t happen as quickly as they would like, and whether by habit or rashness they often fall into their old sins, they lose heart and come to the conclusion that it’s impossible for them to change their ways.
Brother! Sister! People don’t become saints overnight. Our old man does not easily yield to being transformed into the new man. A big tree is not felled by a single stroke of the ax. So it is with each evil passion which’ is so firmly rooted in us. The way to perfection or to spiritual maturity is almost always unnoticeable, just as are so many things in nature.
A spiritual man passes through various stages of growth, just like the physical man. Much time is spent in childhood before reaching the fullness and strength of manhood. There is a long period of weakness, and only then does one become stronger and stronger, until finally one becomes a man. Only at this age is one capable of doing what is proper to a man. Likewise, a ripened ear of corn is at first only a seed, then a small blade of grass, then a stalk, and finally an ear of corn; but even this ear is not ripe all at once, but grows, then flowers, then it tassels and only then does it become ripe. The same is true of a righteous, life! Even the best man in the world does not suddenly become a saint. His perfection for the most part develops slowly and only little by little. Good earth which accepts into itself a good seed brings forth fruit, says the Lord, in patience. (Lk 8:15).
To fall, of course, is not good, and it were better not to; but he who falls and then quickly gets up, becomes wiser and more careful, renews his good intention, fervently prays to God for new strength to attain a righteous life. Falls are not such a hindrance for such a man on the path to perfection. At the time of his fall, when he falleth, he shall find a stay, i.e., strength (Sir 3:31) and like the Apostle Paul, strikes ahead towards the mark of the prize of the high calling, forgetting those things which are behind. (Phil 3:13).
The above, then, are some of the reasons why our good intentions to turn away from sin and lead a better life are often unfulfilled. Let us avoid these pitfalls; let us try to make our resolution as definite as possible; let us remember more often and continually to renew our decision, and let us not become faint-hearted if we do not at once reach perfection, but let us courageously surmount the difficulties we meet along the way in firm hope of God’s help.
From “The Conversations of Metropolitan Gregory of Novgorod,” translated from the monthly periodical of St. Panteleimon’s Monastery on Mt. Athos, January 1899, pp. 15-19.
Μια χειμωνιάτικη νύχτα του 1701 ένας αγιορείτης μοναχός βρέθηκε ταλαιπωρημένος έξω από την σεβάσμια Μονή των Ιβήρων.
Στη θλίψη του και στην ανάγκη του, ύψωσε τα χέρια του προς την πάνσεπτη εικόνα της Παναγίας, που είναι ζωγραφισμένη πάνω από την κεντρική πύλη, και άρχισε να προσεύχεται.
Και τότε, ενώ προσευχόταν, ένοιωσε στον εαυτό του μία ασυνήθιστη και θαυμαστή αλλοίωση. Αισθάνθηκε, σαν να έσταζε από την εικόνα της Παναγίας στην καρδιά του «δρόσος ουράνιος και θείος γλυκασμός». Και η καρδιά του κατενύγη· και τα μάτια του άρχισαν να αναβλύζουν δάκρυα σαν πηγή. Σκόρπισε το σκοτάδι του νου του. Φωτίστηκαν οι νοεροί του οφθαλμοί. Και είδε πίσω του, τον σατανά να «κρύπτεται ως κλέπτης και ληστής· από τον φόβο της Θεοτόκου». Κρυβόταν γιατί έβλεπε τον μοναχό να προσεύχεται στην Παναγία, και δεν το άντεχε. Και έτρεξε να κρυφθεί από την θεία λάμψη της Παναγίας! Και επήγε και με μορφή σκύλου στάθηκε πίσω από τον μοναχό,
και του δάγκωνε ελαφρά τα πόδια, και του έλεγε:
Να, τώρα θα σε κομματιάσει, τώρα θα σε φάει το σκυλί!
Όμως, η προσευχή του μοναχού τον κατέκαιγε. Και γι’ αυτό προσπαθούσε με τις πανούργες μεθοδείες του να τον αναγκάσει να την διακόψει. Και πράγματι από το φόβο του ο μοναχός όλο και δείλιαζε. Αλλά η Παναγία του έλεγε από την εικόνα της: Μη φοβάσαι!
Και εκείνος έστρεφε προς αυτήν πάλι το πρόσωπό του και ξαναδυνάμωνε τη προσευχή του. Αλλά και πάλι ο δαίμονας τον έκανε να δειλιάζει. Και τότε πάλι, με ήρεμη και γλυκύτατη φωνή, του επαναλάμβανε η Μητέρα του Χριστού:
«Μη φοβάσαι! Εγώ είμαι κοντά σου. Και σε προστατεύω από κάθε κίνδυνο».
Το περιστατικό αυτό μας δείχνει, πόσο ακαταμάχητο όπλο κατά του Σατανά είναι η προσευχή.
* * *
Οι άγιοι Πατέρες θέλοντας να μας βοηθήσουν, να αξιοποιούμε την πάνσεπτη περίοδο της Σαρακοστής για πνευματική μας ανασυγκρότηση και προκοπή, όρισαν, να γίνονται κάθε Παρασκευή βράδυ οι «Χαιρετισμοί της Παναγίας». Στους χαιρετισμούς καταλαβαίνουμε με τον πιό καλό και βαθύ τρόπο τί είναι ο Χριστός για μας, και τί είναι η Παναγία για μας. Τί αξία και σημασία έχει η προσευχή στη Παναγία για μας.
Όμως, η γνώση, χωρίς την αντίστοιχη πράξη, είναι άκαρπη και ανώφελη.
Λοιπόν:
*Ας μάθουμε και εμείς να προσευχόμαστε συχνά και δυνατά στη Παναγία μας.
*Ας μάθουμε να την ζητάμε βοηθό και προστάτη μας στις δύσκολες στιγμές της ζωής μας…
*Ας λέμε και εμείς όσο πιό ταχτικά μπορούμε, μόνοι μας στο σπίτι μας τους «Χαιρετισμούς».
Είναι δύναμή μας. Είναι όπλο μας.
(Αρχιμ. Σάββα Δημητρέα, «Κατεύθυνον τα διαβήματά μου», εκδ. Ι.Μ.Προφήτου Ηλιού, Πρέβεζα 2012)
What is a passion? They are impulses that move us to action by overcoming our will. Because of this we say they enslave us. They are powerful because they are also desires which cannot be satisfied. They act as a force that goes against what we know to be the proper action and lead us to actions which are counter to the commandments of Christ. There is no single list of these passions, but the following is a common list used in early Christian literature: gluttony, unchastity, avarice, anger, dejection, listlessness, self-esteem and pride.
Their ultimate cause is the forgetting of God. Healing begins with faith.
Not all passions are bad. There are both natural and unnatural passions. Our natural passions are our appetite for food, enjoyment of food, fear and sadness. These are necessary for our the preservation of our nature. They are important animal aspect of our being given to by God. But we are more than animals as we are spiritual. Because of this we have an aspiration for the infinite. Often these natural passions which are intended for earthly preservation are transformed into unnatural passions. They are frequently transformed into a mistaken quest for the infinite in things of this material world. The soul loses control and the passions take over. Out task is to control them so they can be limited to their proper purpose. Then they can channeled to seek divine things.
Saint Maximus says,
The natural passions become good in those who struggle when, wisely unfastening them from the things of the flesh, use them to gain heavenly things. For example they can change appetite into the movement of a spiritual longing for divine things; pleasure into pure joy for the cooperation of the mind with divine gifts; fear into care to evade future misfortune due to sin and sadness into corrective repentance for present evil. So the natural passions are not necessarily bad. When we are thinking of God they are kept to their necessary biological functions. Our task is not to eradicate them but to control them, keeping them within the limits necessary for the preservation of the body. They must continually be watched and controlled. This is the basis of asceticism.
Thoughts from Fr. Dimitru Staniloae:
Asceticism means, in the spirit of Eastern thought, the restraint and discipline of the biological, not a battle for its extermination. On the contrary, asceticism means the sublimation of this element of bodily affectivity, not its abolition.... Natural passions can assume a spiritual character and give an increased accent to our love for God.... Now here is the most important point. By controlling them we increase our spiritual blessings.
Fr. Dimitru says,
By putting a bridle and a limit on the pleasure of material things, a transfer of this energy of our nature takes place, in favor of the spirit; pleasure in spiritual blessings grows. ... The challenge we face is not easy. Is difficulty is increased by our tendency to react in the wrong way. Once a pleasure leaves us we feel a loss. This can be painful. Pain or dissatisfaction always follows pleasure. This pain that follows does not lead us to take action to temper the pleasure, but does the opposite. We seek even more pleasure. The cycle continues without satisfaction.
Fr. Dimitru says,
The pain which follows pleasure, instead of making him avoid pleasure, as its source,...pushes his anew into pleasure as if to get rid of it, tangling him even more in this vicious chain. Asceticism is aimed at breaking this dysfunctional cycle of pleasure and pain, liberating us from the unnatural extension of passions that have a proper role in our bodily preservation. This bodily domination through uncontrolled passions is our main block to union with God.
Reference: Orthodox Spirituality, pp77 - 89
